संस्कृतम्

जीवनस्य लक्ष्यमेव संस्कृतस्य वर्धनम्

श्यामळा दण्डकम्‌

॥श्यामळा दण्डकम्‌॥
||śyāmaḻā daṇḍakam||

॥ध्यानम्॥
माणिक्यवीणामुपलालयन्तीम्
मदालसां मञ्जुळवाग्विलासाम्।
माहेन्द्रनीलद्युतिकोमलाङ्गीम्
मातङ्गकन्यां मनसा स्मरामि॥

 

||dhyānam||
māṇikyavīṇāmupalālayantīm
madālasāṁ mañjuḻavāgvilāsām|
māhendranīladyutikomalāṅgīm
mātaṅgakanyāṁ manasā smarāmi||

 

चतुर्भुजे चन्द्रकलावतंसे कुचोन्नते कुङ्कुमरागशोणे।
पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्ते नमस्ते जगदेकमातः॥
caturbhuje candrakalāvataṁse kuconnate kuṅkumarāgaśoṇe|
puṇḍrekṣupāśāṅkuśapuṣpabāṇahaste namaste jagadekamātaḥ||

 

॥विनियोगः॥
माता मरकतश्यामा मातङ्गी मदशालिनी।
कुर्यात्‌ कटाक्षं कल्याणी कदम्बवनवासिनी॥
||viniyogaḥ||
mātā marakataśyāmā mātaṅgī madaśālinī|
kuryāt kaṭākṣaṁ kalyāṇī kadambavanavāsinī||

 

॥स्तुति॥
जय मातङ्गतनये जय नीलोत्पलद्युते।
जय सङ्गीतरसिके जय लीलाशुकप्रिये॥
||stuti||
jaya mātaṅgatanaye jaya nīlotpaladyute|
jaya saṅgītarasike jaya līlāśukapriye||

 

॥दण्डकम्॥
||daṇḍakam||

जय जननि सुधासमुद्रान्-तरुद्यन्-मणिद्वीप-संरूढ-बिल्वाटवी-मध्य-कल्प-द्रुमाकल्प-कादम्ब-कान्तार-वासप्रिये कृत्तिवासप्रिये सर्वलोकप्रिये
jaya janani sudhāsamudrān-tarudyan-maṇidvīpa-saṁrūḍha-bilvāṭavī-madhya-kalpa-drumākalpa-kādamba-kāntāra-vāsapriye kṛttivāsapriye sarvalokapriye

सादरारब्ध-सङ्गीत-सम्भावना-सम्भ्रमालोल-नीपस्रगाबद्ध-चूळीसनाथत्रिके सानुमत्पुत्रिके
sādarārabdha-saṅgīta-sambhāvanā-sambhramālola-nīpasragābaddha-cūḻīsanāthatrike sānumatputrike

शेखरीभूत-शीतांशुरेखा-मयूखावलीबद्ध-सुस्निग्ध-नीलालकश्रेणि-शृङ्गारिते लोकसम्भाविते
śekharībhūta-śītāṁśurekhā-mayūkhāvalībaddha-susnigdha-nīlālakaśreṇi-śṛṅgārite lokasambhāvite

कामलीला-धनुस्सन्निभ-भ्रूलता-पुष्प-सन्दोह-सन्देह-कृल्लोचने वाक्सुधासेचने
kāmalīlā-dhanussannibha-bhrūlatā-puṣpa-sandoha-sandeha-kṛllocane vāksudhāsecane

चारुगोरोचनापङ्क-केळीलला-माभिरामे सुरामे रमे
cārugorocanāpaṅka-keḻīlalā-mābhirāme surāme rame

प्रोल्लसद्ध्-वाळिका-मौक्तिकश्रेणिका-चन्द्रिका-मण्डलोद्भासि-गण्डस्थलन्यस्त-
कस्तूरिका-पत्ररेखा-समुद्भूत-सौरभ्यसम्भ्रान्त-भृङ्गाङ्गनागीत-सान्द्रीभवन्मन्द्रतन्त्रीस्वरे सुस्वरे भास्वरे
prollasaddh-vāḻikā-mauktikaśreṇikā-candrikā-maṇḍalodbhāsi-gaṇḍasthalanyasta-
kastūrikā-patrarekhā-samudbhūta-saurabhyasambhrānta-bhṛṅgāṅganāgīta-sāndrībhavanmandratantrīsvare susvare bhāsvare

वल्लकी-वादन-प्रक्रिया-लोल-ताळीदळाबद्ध-ताटङ्क-भूषाविशेषान्विते सिद्ध-सम्मानिते
vallakī-vādana-prakriyā-lola-tāḻīdaḻābaddha-tāṭaṅka-bhūṣāviśeṣānvite siddha-sammānite

दिव्यहालाम-दोद्वेलहेलाल-सच्चक्षुरान्दोळन-श्रीसमाक्षिप्त-कर्णैक-नीलोत्पले श्यामळे पूरिताशेष-लोकाभि-वाञ्छाफले श्रीफले
divyahālāma-dodvelahelāla-saccakṣurāndoḻana-śrīsamākṣipta-karṇaika-nīlotpale śyāmaḻe pūritāśeṣa-lokābhi-vāñchāphale śrīphale

स्वेद-बिन्दूल्लसद्भाल-लावण्य-निष्यन्द-सन्दोह-सन्देह-कृन्नासिका-मौक्तिके सर्वमन्त्रात्मिके काळिके
sveda-bindūllasadbhāla-lāvaṇya-niṣyanda-sandoha-sandeha-kṛnnāsikā-mauktike sarvamantrātmike kāḻike

मुग्द्ध-मन्दस्मितो-दारवक्त्रस्फुरत्-पूग-कर्पूर-ताम्बूल-खण्डोत्करे ज्ञानमुद्राकरे सर्वसम्पत्करे पद्मभास्वत्करे श्रीकरे
mugddha-mandasmito-dāravaktrasphurat-pūga-karpūra-tāmbūla-khaṇḍotkare jñānamudrākare sarvasampatkare padmabhāsvatkare śrīkare

कुन्द-पुष्पद्युतिस्निग्ध-दन्तावली-निर्मलालोल-कल्लोल-सम्मेळ-नस्मेरशोणाधरे चारुवीणाधरे पक्वबिम्बाधरे
kunda-puṣpadyutisnigdha-dantāvalī-nirmalālola-kallola-sammeḻa-nasmeraśoṇādhare cāruvīṇādhare pakvabimbādhare

सुललित-नवयौवनारम्भ-चन्द्रोदयोद्वेल-लावण्य-दुग्धार्णवाविर्भवत्कम्बु-बिम्बोक-
भृत्कन्थरे सत्कला-मन्दिरे मन्थरे
sulalita-navayauvanārambha-candrodayodvela-lāvaṇya-dugdhārṇavāvirbhavatkambu-bimboka-
bhṛtkanthare satkalā-mandire manthare

दिव्य-रत्नप्रभा-बन्धुरच्छन्न-हारादि-भूषा-समुद्योतमाना-नवद्याङ्गशोभे शुभे
divya-ratnaprabhā-bandhuracchanna-hārādi-bhūṣā-samudyotamānā-navadyāṅgaśobhe śubhe

रत्न-केयूर-रश्मिच्छटा-पल्लव-प्रोल्लसद्-दोल्लता-राजिते योगिभिः पूजिते
ratna-keyūra-raśmicchaṭā-pallava-prollasad-dollatā-rājite yogibhiḥ pūjite

विश्व-दिङ्मण्डलव्याप्त-माणिक्य-तेजस्स्फुरत्-कङ्कणालङ्कृते विभ्रमालङ्कृते साधुभिः सत्कृते
viśva-diṅmaṇḍalavyāpta-māṇikya-tejassphurat-kaṅkaṇālaṅkṛte vibhramālaṅkṛte sādhubhiḥ satkṛte

वासरारम्भ-वेळा-समुज्जृम्भ-माणारविन्द-प्रतिद्वन्द्वि-पाणिद्वये सन्ततोद्यद्वये अद्वये
vāsarārambha-veḻā-samujjṛmbha-māṇāravinda-pratidvandvi-pāṇidvaye santatodyadvaye advaye

दिव्य-रत्नोर्मिका-दीधिति-स्तोम-सन्ध्यायमा-नाङ्गुळी-पल्लवोद्यन्न-खेन्दु-प्रभा-मण्डले सन्नुताखण्डले चित्प्रभामण्डले प्रोल्लसत्कुण्डले
divya-ratnormikā-dīdhiti-stoma-sandhyāyamā-nāṅguḻī-pallavodyanna-khendu-prabhā-maṇḍale sannutākhaṇḍale citprabhāmaṇḍale prollasatkuṇḍale

तारकाराजि-नीकाश-हारावलिस्मेर-चारुस्तना-भोगभारानमन्मध्य-वल्लीवलिच्छेद-
वीची-समुद्यत्समुल्लास-सन्दर्शिताकार-सौन्दर्य-रत्नाकरे वल्लकी-भृत्करे किङ्कर-श्रीकरे
tārakārāji-nīkāśa-hārāvalismera-cārustanā-bhogabhārānamanmadhya-vallīvaliccheda-
vīcī-samudyatsamullāsa-sandarśitākāra-saundarya-ratnākare vallakī-bhṛtkare kiṅkara-śrīkare

हेम-कुम्भोप-मोत्तुङ्ग-वक्षोजभारावनम्रे त्रिलोकावनम्रे
hema-kumbhopa-mottuṅga-vakṣojabhārāvanamre trilokāvanamre

लसद्वृत्त-गम्भीर-नाभी-सरस्तीर-शैवाल-शङ्काकर-श्यामरोमावली-भूषणे मञ्जुसम्भाषणे
lasadvṛtta-gambhīra-nābhī-sarastīra-śaivāla-śaṅkākara-śyāmaromāvalī-bhūṣaṇe mañjusambhāṣaṇe

चारुशिञ्चत्कटीसूत्र-निर्भत्सितानङ्ग-लीला-धनुश्शिञ्चिनी-डम्बरे दिव्यरत्नाम्बरे
cāruśiñcatkaṭīsūtra-nirbhatsitānaṅga-līlā-dhanuśśiñcinī-ḍambare divyaratnāmbare

पद्मरागोल्लसन्-मेखला-भास्वर-श्रोणि-शोभाजित-स्वर्ण-भूभृत्तले चन्द्रिका-शीतले
padmarāgollasan-mekhalā-bhāsvara-śroṇi-śobhājita-svarṇa-bhūbhṛttale candrikā-śītale

विकसित-नवकिंशुकाताम्र-दिव्यांशु-कच्चन्न-चारूरु-शोभा-पराभूत-सिन्दूर-शोणाय-मानेन्द्र-
मातङ्ग-हस्मार्ग्गळे वैभवानर्ग्गळे श्यामळे
vikasita-navakiṁśukātāmra-divyāṁśu-kaccanna-cārūru-śobhā-parābhūta-sindūra-śoṇāya-mānendra-
mātaṅga-hasmārggaḻe vaibhavānarggaḻe śyāmaḻe

कोमळस्निग्द्ध-नीलोत्पलोत्-पादितानङ्ग-तूणीर-शङ्काकरोदाम-जङ्घालते चारुलीलागते
komaḻasnigddha-nīlotpalot-pāditānaṅga-tūṇīra-śaṅkākarodāma-jaṅghālate cārulīlāgate

नम्र-दिक्पाल-सीमन्तिनी कुन्तळस्निग्द्ध-नीलप्रभा-पुञ्चसञ्जात-दुर्वाङ्कु-राशङ्क-सारङ्ग-संयोग-रिङ्खन्न-खेन्दूज्ज्वले प्रोज्ज्वले निर्मले
namra-dikpāla-sīmantinī kuntaḻasnigddha-nīlaprabhā-puñcasañjāta-durvāṅku-rāśaṅka-sāraṅga-saṁyoga-riṅkhanna-khendūjjvale projjvale nirmale

ब्रह्मदेवेश-लक्ष्मीश-भूतेश-तोयेश-वागीश-कीनाश-दैत्येश-यक्षेश-वाय्वग्नि-माणिक्य-संहृष्ट-कोटीर-बाला-तपोद्दामलाक्षा-रसारुण्य-तारुण्य-लक्ष्मी-गृहीताङ्घ्रि-पद्मे सुपद्मे उमे
brahmadeveśa-lakṣmīśa-bhūteśa-toyeśa-vāgīśa-kīnāśa-daityeśa-yakṣeśa-vāyvagni-māṇikya-saṁhṛṣṭa-koṭīra-bālā-tapoddāmalākṣā-rasāruṇya-tāruṇya-lakṣmī-gṛhītāṅghri-padme supadme ume

सूरुचिर-नवरत्न-पीठस्थिते सुस्थिते रत्नपद्मासने रत्नसिंहासने शङ्खपद्मद्वयोपाश्रिते विश्रिते तत्र विघ्नेश-दुर्गावटु-क्षेत्रपालैर्युते मत्तमातङ्ग-कन्या-समूहान्विते
sūrucira-navaratna-pīṭhasthite susthite ratnapadmāsane ratnasiṁhāsane śaṅkhapadmadvayopāśrite viśrite tatra vighneśa-durgāvaṭu-kṣetrapālairyute mattamātaṅga-kanyā-samūhānvite

मञ्जुलामेनकाद्यङ्गनामानिते भैरवैरष्टभिर्वेष्टिते देवि वामादिभि-श्शक्तिभिस्सेविते धात्रि-लक्ष्म्यादि-शक्त्यष्टकैस्संयुते मातृकामण्डलैर्मण्डिते
mañjulāmenakādyaṅganāmānite bhairavairaṣṭabhirveṣṭite devi vāmādibhi-śśaktibhissevite dhātri-lakṣmyādi-śaktyaṣṭakaissaṁyute mātṛkāmaṇḍalairmaṇḍite

यक्ष-गन्धर्व-सिद्धाङ्गना-मण्डलैरर्चिते पञ्चबाणात्मिके पञ्चबाणेन रत्या च सम्भाविते
प्रीतिभाजा वसन्तेन चानन्दिते
yakṣa-gandharva-siddhāṅganā-maṇḍalairarcite pañcabāṇātmike pañcabāṇena ratyā ca sambhāvite
prītibhājā vasantena cānandite

भक्तिभाजां परं श्रेयसे कल्पसे योगिनां मानसे द्योतसे छन्दसामोजसा भ्राजसे
गीत-विद्या-विनोदादि तृष्णेन कृष्णेन सम्पूज्यसे भक्तिमच्चेतसा वेधसा स्तूयसे
विश्वहृद्येन वाद्येन विद्याधरैर्गीयसे
bhaktibhājāṁ paraṁ śreyase kalpase yogināṁ mānase dyotase chandasāmojasā bhrājase
gīta-vidyā-vinodādi tṛṣṇena kṛṣṇena sampūjyase bhaktimaccetasā vedhasā stūyase
viśvahṛdyena vādyena vidyādharairgīyase

श्रवणहरदक्षिणक्वाणया वीणया किन्नरैर्ग्गीयसे यक्षगन्धर्वसिधाङ्गना मण्डलैरर्च्यसे
śravaṇaharadakṣiṇakvāṇayā vīṇayā kinnarairggīyase yakṣagandharvasidhāṅganā maṇḍalairarcyase

सर्वसौभाग्य-वाञ्छावतीभिर्-वधूभिस्सुराणां समाराध्यसे सर्वविद्याविशेषत्मकं
चाटुगाथा-समुच्चारणा-कण्ठ-मूलोल-सद्वर्णराजित्रयं कोमळश्यामळो-दारपक्षद्वयं
तुण्डशोभाति-धूरीभवत्‌ किंशुकाभं तं शुकं लालयन्ती परिक्रीडसे
sarvasaubhāgya-vāñchāvatībhir-vadhūbhissurāṇāṁ samārādhyase sarvavidyāviśeṣatmakaṁ
cāṭugāthā-samuccāraṇā-kaṇṭha-mūlola-sadvarṇarājitrayaṁ komaḻaśyāmaḻo-dārapakṣadvayaṁ
tuṇḍaśobhāti-dhūrībhavat kiṁśukābhaṁ taṁ śukaṁ lālayantī parikrīḍase

पाणिपद्मद्वयेना-क्षमालामपि स्फाटिकीं ज्ञानसारात्मकं पुस्तकञ्चापरेणाङ्कुशं
पाशमाबिभ्रति येन सञ्चिन्त्यसे चेतसा तस्य वक्त्रान्तरात्‌ गद्यपद्यात्मिका भारती निस्सरेत्
येन वा यावका भाकृतिर्भाव्यसे तस्य वश्या भवन्ति स्त्रियः पूरुषाः येन वा
शातकुम्भद्युतिर्भाव्यसे सोऽपि लक्ष्मीसहस्रैः परिकीडते
pāṇipadmadvayenā-kṣamālāmapi sphāṭikīṁ jñānasārātmakaṁ pustakañcāpareṇāṅkuśaṁ
pāśamābibhrati yena sañcintyase cetasā tasya vaktrāntarāt gadyapadyātmikā bhāratī nissaret
yena vā yāvakā bhākṛtirbhāvyase tasya vaśyā bhavanti striyaḥ pūruṣāḥ yena vā
śātakumbhadyutirbhāvyase so’pi lakṣmīsahasraiḥ parikīḍate

किन्न सिद्ध्येद्वपुश्श्यामळं कोमळं चन्द्र-चूडान्वितं तावकं ध्यायतस्तस्य
लीला सरोवारिधिस्तस्य केळीवनं नन्दनं तस्य भद्रासनं भूतलं तस्य गीर्देवता
किङ्करी तस्य चाज्ञाकरी श्री स्वयम्
kinna siddhyedvapuśśyāmaḻaṁ komaḻaṁ candra-cūḍānvitaṁ tāvakaṁ dhyāyatastasya
līlā sarovāridhistasya keḻīvanaṁ nandanaṁ tasya bhadrāsanaṁ bhūtalaṁ tasya gīrdevatā
kiṅkarī tasya cājñākarī śrī svayam

सर्वतीर्थात्मिके सर्वमन्त्रात्मिके
सर्वतन्त्रात्मिके सर्वयन्त्रात्मिके
सर्वपीठात्मिके सर्वसत्वात्मिके सर्वशक्त्यात्मिके
सर्वविद्यात्मिके सर्वयोगात्मिके सर्वरागात्मिके
सर्वशब्दात्मिके सर्ववर्णात्मिके
सर्वविश्वात्मिके सर्वगे
हे जगन्मातृके पाहि मां पाहि मां पाहि मां
देवि तुभ्यं नमो देवि तुभ्यं नमो देवि तुभ्यं नमः
॥इति महाकवि कालिदासविरचितं श्यामळा दण्डकम्‌ सम्पूर्णम्‌॥
sarvatīrthātmike sarvamantrātmike
sarvatantrātmike sarvayantrātmike
sarvapīṭhātmike sarvasatvātmike sarvaśaktyātmike
sarvavidyātmike sarvayogātmike sarvarāgātmike
sarvaśabdātmike sarvavarṇātmike
sarvaviśvātmike sarvage
he jaganmātṛke pāhi māṁ pāhi māṁ pāhi māṁ
devi tubhyaṁ namo devi tubhyaṁ namo devi tubhyaṁ namaḥ
||iti mahākavi kālidāsaviracitaṁ śyāmaḻā daṇḍakam sampūrṇam||

3 responses to “श्यामळा दण्डकम्‌

  1. Anantha Krishna February 22, 2008 at 4:32 pm

    In Shyamala dandaka, l is pronounced as L. I think the composer is from South India. Really speaking, there is no L in Sanskrit. For people speaking Telugu, Tamil, Kannada and Malayalam, it is the common practice.

  2. Satish April 15, 2008 at 9:50 am

    No, it is practice in Marathi, they use a lot of La, not la. Among south indian languages, only Malayalam uses it the most.

  3. Balram July 13, 2009 at 1:13 pm

    Dhanyavaadaah!!!!!
    for a great treatise.

    this book was published from the Nirnaya Sagar Press showing the authorship of Kaalidaas anyway.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: