संस्कृतम्

जीवनस्य लक्ष्यमेव संस्कृतस्य वर्धनम्

सङ्क्षेपरामायणम्‌

Happy Rāmanavami! The prathama sarga of Rāmāyaṇam summarises it in entirety, as a conversation between Devarṣi Nāradā and Ādikavi Vālmīki:

॥सङ्क्षेपरामायणम्‌॥
||saṅkṣeparāmāyaṇam||

तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्।
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्॥१॥
tapassvādhyāyanirataṁ tapasvī vāgvidāṁ varam|
nāradaṁ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam||1||

को न्वस्मिन्‌ साम्प्रतं लोके गुणवान्‌ कश्च वीर्यवान्।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः॥२॥
ko nvasmin sāmprataṁ loke guṇavān kaśca vīryavān|
dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ||2||

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः।
विद्वान्‌ कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः॥३॥
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ|
vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ||3||

आत्मवान्‌ को जितक्रोधो मतिमान्‌ कोऽनसूयकः।
कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे॥४॥
ātmavān ko jitakrodho matimān ko’nasūyakaḥ|
kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṁyuge||4||

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे।
महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्॥५॥
etadicchāmyahaṁ śrotuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi me|
maharṣe tvaṁ samartho’si jñātumevaṁvidhaṁ naram||5||

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः।
श्रूयतामिति च्ऽऽमन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्॥६॥
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ|
śrūyatāmiti c”mantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt||6||

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः।
मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः॥७॥
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ|
mune vakṣyāmyahaṁ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṁ naraḥ||7||

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः।
नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्‌ धृतिमान्‌ वशी॥८॥
ikṣvākuvaṁśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ|
niyatātmā mahāvīryo dyutimān dhṛtimān vaśī||8||

बुद्धिमान्‌ नीतिमान्‌ वाग्मी श्रीमान्‌ शत्रुनिबर्हणः।
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः॥९॥
buddhimān nītimān vāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ|
vipulāṁso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ||9||

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः।
आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः॥१०॥
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ|
ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ||10||

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्।
पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान्‌ शुभलक्षणः॥११॥
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān|
pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ||11||

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः।
यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान्॥१२॥
dharmajñaḥ satyasandhaśca prajānāṁ ca hite rataḥ|
yaśasvī jñānasampannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān||12||

प्रजापतिसमः श्रीमान्‌ धाता रिपुनिषूदनः।
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१३॥
prajāpatisamaḥ śrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ|
rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā||13||

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता॥
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः॥१४॥
rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā||
vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ||14||

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान्‌ प्रतिभानवान्।
सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः॥१५॥
sarvaśāstrārthatattvajño smṛtimān pratibhānavān|
sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ||15||

सर्वदाऽभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः।
आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः॥१६॥
sarvadā’bhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ|
āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ||16||

स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः।
समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव॥१७॥
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ|
samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva||17||

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्‌ प्रियदर्शनः।
कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः॥१८॥
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavat priyadarśanaḥ|
kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ||18||

धनदेनसमस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः।
तमेवङ्गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्॥१९॥
dhanadenasamastyāge satye dharma ivāparaḥ|
tamevaṅguṇasampannaṁ rāmaṁ satyaparākramam||19||

ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम्।
प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया॥२०॥
jyeṣṭhaṁ śreṣṭhaguṇairyuktaṁ priyaṁ daśarathaḥ sutam|
prakṛtīnāṁ hitairyuktaṁ prakṛtipriyakāmyayā||20||

यौवराज्येन संयोक्तुम्‌ ऐच्छत्‌ प्रीत्या महीपतिः।
तस्याभिषेकसम्भारान्‌ दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी॥२१॥
yauvarājyena saṁyoktum aicchat prītyā mahīpatiḥ|
tasyābhiṣekasambhārān dṛṣṭvā bhāryā’tha kaikayī||21||

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत।
विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम्॥२२॥
pūrvaṁ dattavarā devī varamenamayācata|
vivāsanaṁ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam||22||

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः।
विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम्॥२३॥
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṁyataḥ|
vivāsayāmāsa sutaṁ rāmaṁ daśarathaḥ priyam||23||

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन्।
पितुर्वचननिर्देशात्‌ कैकेय्याः प्रियकारणात्॥२४॥
sa jagāma vanaṁ vīraḥ pratijñāmanupālayan|
piturvacananirdeśāt kaikeyyāḥ priyakāraṇāt||24||

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह।
स्नेहाद्विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः॥२५॥
taṁ vrajantaṁ priyo bhrātā lakṣmaṇo’nujagāma ha|
snehādvinayasampannaḥ sumitrānandavardhanaḥ||25||

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन्।
रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमाहिता॥२६॥
bhrātaraṁ dayito bhrātuḥ saubhrātramanudarśayan|
rāmasya dayitā bhāryā nityaṁ prāṇasamāhitā||26||

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता।
सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः॥२७॥
janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā|
sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ||27||

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा।
पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च॥२८॥
sītāpyanugatā rāmaṁ śaśinaṁ rohiṇī yathā|
paurairanugato dūraṁ pitrā daśarathena ca||28||

शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत्।
गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम्॥२९॥
śṛṅgaverapure sūtaṁ gaṅgākūle vyasarjayat|
guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṁ priyam||29||

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया।
ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः॥३०॥
guhena sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā|
te vanena vanaṁ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ||30||

चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात्।
रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः॥३१॥
citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt|
ramyamāvasathaṁ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ||31||

देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन्‌ सुखम्।
चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा॥३२॥
devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasan sukham|
citrakūṭaṁ gate rāme putraśokāturastathā||32||

राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन्‌ सुतम्।
मृते तु तस्मिन्‌ भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः॥३३॥
rājā daśarathaḥ svargaṁ jagāma vilapan sutam|
mṛte tu tasmin bharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ||33||

नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः।
स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः॥३४॥
niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṁ mahābalaḥ|
sa jagāma vanaṁ vīro rāmapādaprasādakaḥ||34||

गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
अयाचत्‌ भ्रातरं रामम्‌ आर्यभावपुरस्कृतः॥३५॥
gatvā tu sa mahātmānaṁ rāmaṁ satyaparākramam|
ayācat bhrātaraṁ rāmam āryabhāvapuraskṛtaḥ||35||

त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत्।
रामोऽपि परमोदारः सुमुखः सुमहायशाः॥३६॥
tvameva rājā dharmajña iti rāmaṁ vaco’bravīt|
rāmo’pi paramodāraḥ sumukhaḥ sumahāyaśāḥ||36||

न चेच्छत्‌ पितुरादेशात्‌ राज्यं रामो महाबलः।
पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः॥३७॥
na cecchat piturādeśāt rājyaṁ rāmo mahābalaḥ|
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṁ dattvā punaḥ punaḥ||37||

निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः।
स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन्॥३८॥
nivartayāmāsa tato bharataṁ bharatāgrajaḥ|
sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan||38||

नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया।
गते तु भरते श्रीमान्‌ सत्यसन्धो जितेन्द्रियः॥३९॥
nandigrāme’karodrājyaṁ rāmāgamanakāṅkṣayā|
gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ||39||

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च।
तत्र्ऽऽगमनमेकाग्रे दण्डकान्‌ प्रविवेश ह॥४०॥
rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca|
tatr”gamanamekāgre daṇḍakān praviveśa ha||40||

प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः।
विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह॥४१॥
praviśya tu mahāraṇyaṁ rāmo rājīvalocanaḥ|
virādhaṁ rākṣasaṁ hatvā śarabhaṅgaṁ dadarśa ha||41||

सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा।
अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्॥४२॥
sutīkṣṇaṁ cāpyagastyaṁ ca agastyabhrātaraṁ tathā|
agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṁ śarāsanam||42||

खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ।
वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह॥४३॥
khaḍgaṁ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau|
vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha||43||

ऋषयोऽभ्यागमन्‌ सर्वे वधायासुररक्षसाम्।
स तेषां प्रति शुश्राव राक्षसानां तथा वने॥४४॥
ṛṣayo’bhyāgaman sarve vadhāyāsurarakṣasām|
sa teṣāṁ prati śuśrāva rākṣasānāṁ tathā vane||44||

प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम्।
ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम्॥४५॥
pratijñātaśca rāmeṇa vadhassaṁyati rakṣasām|
ṛṣīṇāmagnikalpānāṁ daṇḍakāraṇyavāsinām||45||

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी।
विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी॥४६॥
tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī|
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī||46||

ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्‌ सर्वराक्षसान्।
खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्॥४७॥
tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktān sarvarākṣasān|
kharaṁ triśirasaṁ caiva dūṣaṇaṁ caiva rākṣasam||47||

निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान्।
वने तस्मिन्‌ निवसता जनस्थाननिवासिनाम्॥४८॥
nijaghāna raṇe rāmasteṣāṁ caiva padānugān|
vane tasmin nivasatā janasthānanivāsinām||48||

रक्षसां निहतान्यासन्‌ सहस्राणि चतुर्दश।
ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः॥४९॥
rakṣasāṁ nihatānyāsan sahasrāṇi caturdaśa|
tato jñātivadhaṁ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ||49||

सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसं।
वार्यमाणस्सुबहुशो मारीचेन स रावणः॥५०॥
sahāyaṁ varayāmāsa mārīcaṁ nāma rākṣasaṁ|
vāryamāṇassubahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ||50||

न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते।
अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः॥५१॥
na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te|
anādṛtya tu tadvākyaṁ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ||51||

जगाम सहमारीचस्तस्य्ऽऽश्रमपदं तदा।
तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ॥५२॥
jagāma sahamārīcastasy”śramapadaṁ tadā|
tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau||52||

जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम्‌॥
गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम्॥५३॥
jahāra bhāryāṁ rāmasya gṛdhraṁ hatvā jaṭāyuṣam||
gṛdhraṁ ca nihataṁ dṛṣṭvā hṛtāṁ śrutvā ca maithilīm||53||

राघवः शोकसन्तप्तो विललाप्ऽऽकुलेन्द्रियः।
ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम्॥५४॥
rāghavaḥ śokasantapto vilalāp”kulendriyaḥ|
tatastenaiva śokena gṛdhraṁ dagdhvā jaṭāyuṣam||54||

मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह।
कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम्॥५५॥
mārgamāṇo vane sītāṁ rākṣasaṁ sandadarśa ha|
kabandhaṁ nāma rūpeṇa vikṛtaṁ ghoradarśanam||55||

तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः।
स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम्॥५६॥
taṁ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ|
sa cāsya kathayāmāsa śabarīṁ dharmacāriṇīm||56||

श्रमणीं धर्मनिपुणाम्‌ अभिगच्छेति राघव।
सोऽभ्यगच्छन्‌ महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः॥५७॥
śramaṇīṁ dharmanipuṇām abhigaccheti rāghava|
so’bhyagacchan mahātejāḥ śabarīṁ śatrusūdanaḥ||57||

शबर्या पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः।
पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह॥५८॥
śabaryā pūjitaḥ samyagrāmo daśarathātmajaḥ|
pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha||58||

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः।
सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः॥५९॥
hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ|
sugrīvāya ca tatsarvaṁ śaṁsadrāmo mahābalaḥ||59||

आदितस्तत्‌ यथा वृत्तं सीतायाश्च विशेषतः।
सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः॥६०॥
āditastat yathā vṛttaṁ sītāyāśca viśeṣataḥ|
sugrīvaścāpi tatsarvaṁ śrutvā rāmasya vānaraḥ||60||

चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम्।
ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति॥६१॥
cakāra sakhyaṁ rāmeṇa prītaścaivāgnisākṣikam|
tato vānararājena vairānukathanaṁ prati||61||

रामाय्ऽऽवेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च।
प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति॥६२॥
rāmāy”veditaṁ sarvaṁ praṇayādduḥkhitena ca|
pratijñātaṁ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṁ prati||62||

वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः।
सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे॥६३॥
vālinaśca balaṁ tatra kathayāmāsa vānaraḥ|
sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṁ vīryeṇa rāghave||63||

राघवः प्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम्।
दर्शयामास सुग्रीवः महापर्वतसन्निभम्॥६४॥
rāghavaḥ pratyayārthaṁ tu dundubheḥ kāyamuttamam|
darśayāmāsa sugrīvaḥ mahāparvatasannibham||64||

उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्ति महाबलः।
पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम्॥६५॥
utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsti mahābalaḥ|
pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṁ daśayojanam||65||

बिभेद च पुनः सालान्‌ सप्तैकेन महेषुणा।
गिरिं रसातलं चैव जनयन्‌ प्रत्ययं तदा॥६६॥
bibheda ca punaḥ sālān saptaikena maheṣuṇā|
giriṁ rasātalaṁ caiva janayan pratyayaṁ tadā||66||

ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः।
किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा॥६७॥
tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ|
kiṣkindhāṁ rāmasahito jagāma ca guhāṁ tadā||67||

ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः।
तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः॥६८॥
tato’garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ|
tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ||68||

अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः।
निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः॥६९॥
anumānya tadā tārāṁ sugrīveṇa samāgataḥ|
nijaghāna ca tatrainaṁ śareṇaikena rāghavaḥ||69||

ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे।
सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत्॥७०॥
tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave|
sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat||70||

स च सर्वान्‌ समानीय वानरान्‌ वानरर्षभः।
दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्॥७१॥
sa ca sarvān samānīya vānarān vānararṣabhaḥ|
diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām||71||

ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान्‌ बली।
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्॥७२॥
tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumān balī|
śatayojanavistīrṇaṁ pupluve lavaṇārṇavam||72||

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम्।
ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्॥७३॥
tatra laṅkāṁ samāsādya purīṁ rāvaṇapālitām|
dadarśa sītāṁ dhyāyantīmaśokavanikāṁ gatām||73||

निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च।
समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्॥७४॥
nivedayitvā’bhijñānaṁ pravṛttiṁ ca nivedya ca|
samāśvāsya ca vaidehīṁ mardayāmāsa toraṇam||74||

पञ्च सेनाग्रगान्‌ हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि।
शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्॥७५॥
pañca senāgragān hatvā sapta mantrisutānapi|
śūramakṣaṁ ca niṣpiṣya grahaṇaṁ samupāgamat||75||

अस्त्रेणोन्मुहमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्।
मर्षयन्‌ राक्षसान्‌ वीरो यन्त्रिणस्तान्‌ यदृच्छया॥७६॥
astreṇonmuhamātmānaṁ jñātvā paitāmahādvarāt|
marṣayan rākṣasān vīro yantriṇastān yadṛcchayā||76||

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम्‌ ऋते सीतां च मैथिलीम्।
रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्‌ महाकपिः॥७७॥
tato dagdhvā purīṁ laṅkām ṛte sītāṁ ca maithilīm|
rāmāya priyamākhyātuṁ punarāyān mahākapiḥ||77||

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्।
न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः॥७८॥
so’bhigamya mahātmānaṁ kṛtvā rāmaṁ pradakṣiṇam|
nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ||78||

ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः।
समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः॥७९॥
tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṁ mahodadheḥ|
samudraṁ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ||79||

दर्शयामास च्ऽऽत्मानं समुद्रः सरितां पतिः।
समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्॥८०॥
darśayāmāsa c”tmānaṁ samudraḥ saritāṁ patiḥ|
samudravacanāccaiva nalaṁ setumakārayat||80||

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे।
रामस्सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्॥८१॥
tena gatvā purīṁ laṅkāṁ hatvā rāvaṇamāhave|
rāmassītāmanuprāpya parāṁ vrīḍāmupāgamat||81||

तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि।
अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती॥८२॥
tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṁ janasaṁsadi|
amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṁ satī||82||

ततोऽग्निवचनात्‌ सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम्।
कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्॥८३॥
tato’gnivacanāt sītāṁ jñātvā vigatakalmaṣām|
karmaṇā tena mahatā trailokyaṁ sacarācaram||83||

सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः।
बभौ रामस्सम्प्रहृष्टः पूजितस्सर्वदेवतैः॥८४॥
sadevarṣigaṇaṁ tuṣṭaṁ rāghavasya mahātmanaḥ|
babhau rāmassamprahṛṣṭaḥ pūjitassarvadevataiḥ||84||

अभ्यषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह॥८५॥
abhyaṣicya ca laṅkāyāṁ rākṣasendraṁ vibhīṣaṇam|
kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha||85||

देवताभ्यो वरान्‌ प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान्।
अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्-वृतः॥८६॥
devatābhyo varān prāpya samutthāpya ca vānarān|
ayodhyāṁ prasthito rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛd-vṛtaḥ||86||

भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामस्सत्यपराक्रमः।
भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्॥८७॥
bharadvājāśramaṁ gatvā rāmassatyaparākramaḥ|
bharatasyāntikaṁ rāmo hanūmantaṁ vyasarjayat||87||

पुनराख्यायिकां जल्पन्‌ सुग्रीवसहितस्तदा।
पुष्पकं तत्‌ समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा॥८८॥
punarākhyāyikāṁ jalpan sugrīvasahitastadā|
puṣpakaṁ tat samāruhya nandigrāmaṁ yayau tadā||88||

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः।
रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्॥८९॥
nandigrāme jaṭāṁ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito’naghaḥ|
rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṁ punaravāptavān||89||

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः।
निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः॥९०॥
prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ|
nirāmayo hyarogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ||90||

न पुत्रमरणं केचिद्‌ द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित्।
नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः॥९१॥
na putramaraṇaṁ kecid drakṣyanti puruṣāḥ kvacit|
nāryaścāvidhavā nityaṁ bhaviṣyanti pativratāḥ||91||

न चाग्निजं भयं किञ्चित्‌ नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः।
न वातजं भयं किञ्चित्‌ नापि ज्वरकृतं तथा॥९२॥
na cāgnijaṁ bhayaṁ kiñcit nāpsu majjanti jantavaḥ|
na vātajaṁ bhayaṁ kiñcit nāpi jvarakṛtaṁ tathā||92||

न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा।
नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च॥९३॥
na cāpi kṣudbhayaṁ tatra na taskarabhayaṁ tathā|
nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca||93||

नित्यं प्रमुदितास्सर्वे यथा कृतयुगे तथा।
अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः॥९४॥
nityaṁ pramuditāssarve yathā kṛtayuge tathā|
aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ||94||

गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम्।
असङ्ख्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः॥९५॥
gavāṁ koṭyayutaṁ dattvā vidvadbhyo vidhipūrvakam|
asaṅkhyeyaṁ dhanaṁ dattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ||95||

राजवंशान्‌ शतगुणान्‌ स्थापयिष्यति राघवः।
चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्‌ स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति॥९६॥
rājavaṁśān śataguṇān sthāpayiṣyati rāghavaḥ|
cāturvarṇyaṁ ca loke’smin sve sve dharme niyokṣyati||96||

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति॥९७॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca|
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṁ gamiṣyati||97||

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्।
यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥९८॥
idaṁ pavitraṁ pāpaghnaṁ puṇyaṁ vedaiśca sammitam|
yaḥ paṭhedrāmacaritaṁ sarvapāpaiḥ pramucyate||98||

एतदाख्यानमायुष्यं पठन्‌ रामायणं नरः।
सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते॥९९॥
etadākhyānamāyuṣyaṁ paṭhan rāmāyaṇaṁ naraḥ|
saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate||99||

पठन्‌ द्विजो वागृषभत्वमीयात्
स्यात्‌ क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात्।
वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयात्
जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्॥१००॥
paṭhan dvijo vāgṛṣabhatvamīyāt
syāt kṣatriyo bhūmipatitvamīyāt|
vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt
janaśca śūdro’pi mahattvamīyāt||100||

॥इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्गः॥।
||iti śrīmadvālmīkirāmāyaṇe ādikāvye bālakāṇḍe prathamaḥ sargaḥ|||

Comments are closed.

%d bloggers like this: