संस्कृतम्

जीवनस्य लक्ष्यमेव संस्कृतस्य वर्धनम्

Category Archives: भक्तिः

न केवलं मे भवतश्च राजन्

श्री प्रह्लाद उवाच
न केवलं मे भवतश्च राजन्स वै बलं बलिनां चापरेषाम्।
परेऽवरेऽमी स्थिरजङ्गमा ये ब्रह्मादयो येन वशं प्रणीताः॥८॥
स ईश्वरः काल उरुक्रमोऽसावोजः सहः सत्त्वबलेन्द्रियात्मा।
स एव विश्वं परमः स्वशक्तिभिः सृजत्यवत्यत्ति गुणत्रयेशः॥९॥
जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मनः समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विषः।
ऋतेऽजितादात्मन उत्पथे स्थितात्तद्धि ह्यनन्तस्य महत्समर्हणम्॥१०॥
दस्यून्पुरा षण्न विजित्य लुम्पतो मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश।
जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनां साधोः स्वमोहप्रभवाः कुतः परे॥११॥
—श्रीमद्भागवते सप्तमस्कन्धेऽष्टमोऽध्यायः
śrī prahlāda uvāca
na kevalaṁ me bhavataśca rājansa vai balaṁ balināṁ cāpareṣām|
pare’vare’mī sthirajaṅgamā ye brahmādayo yena vaśaṁ praṇītāḥ||8||
sa īśvaraḥ kāla urukramo’sāvojaḥ sahaḥ sattvabalendriyātmā|
sa eva viśvaṁ paramaḥ svaśaktibhiḥ sṛjatyavatyatti guṇatrayeśaḥ||9||
jahyāsuraṁ bhāvamimaṁ tvamātmanaḥ samaṁ mano dhatsva na santi vidviṣaḥ|
ṛte’jitādātmana utpathe sthitāttaddhi hyanantasya mahatsamarhaṇam||10||
dasyūnpurā ṣaṇna vijitya lumpato manyanta eke svajitā diśo daśa|
jitātmano jñasya samasya dehināṁ sādhoḥ svamohaprabhavāḥ kutaḥ pare||11||
—śrīmadbhāgavate saptamaskandhe’ṣṭamo’dhyāyaḥ
Not just mine, but [He is] the source of your strength as well O King! and Indeed the strength of all those who are strong and others
Those superior, or inferior, moving or non-moving, beginning from Brahma, ae under His control!
He is the Supreme Ishvara (controller), that One Supreme Lord, the strength of the senses, mind, body and Atma!
Indeed He creates, maintains and dissolves the Universe by His power, the Lord of the three Gunas!
Give up your Asuric tendencies and percieve everything as equal to yourself (stop discriminating); [then] there are no enemies,
Except for the mind on the wrong path! [If that can be achieved] That is the greatest worship of the limitless Lord!
Many previous demons, not defeating the six enemies (काम/kāma: desire, क्रोध/krodha: anger, लोभ/lobha: greed, मोह/moha: delusion, मद/mada: pride/arrogance, मात्सर्यम्/mātsaryam: jealousy), which [actually] steal away [everything]
For the one who has conquered the senses, who views all beings with equanimity, for such a noble soul, where are the enemies, created by own’s own delusions!?

Amazing discourse by Prahlada to Hiranyakashipu, when he asks his son who gives him the power/fearlessness to stand and argue, culminating in further fury of Hiranyakashipu and the avatara of Lord Narasimha!

सत्यं विधातुम्

सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मनः।
अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन्स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम्॥७-८-१७॥
—श्रीमद्भागवते सप्तमस्कन्धेऽष्टमोऽध्यायः
satyaṁ vidhātuṁ nijabhṛtyabhāṣitaṁ vyāptiṁ ca bhūteṣvakhileṣu cātmanaḥ|
adṛśyatātyadbhutarūpamudvahanstambhe sabhāyāṁ na mṛgaṁ na mānuṣam||7-8-17||
—śrīmadbhāgavate saptamaskandhe’ṣṭamo’dhyāyaḥ
To make true the words uttered by Prahlada, under His care, [Bhagavan Narasimha] who his omnipresent in the entire Universe and
Assuming an unseen extremely wondrous form, [emerged] in the pillar in the royal court, neither an animal, nor human!

Another wonderful shloka, that demonstrates the vatsalyam of Bhagavan, He performed his Avatara, not just to protect Prahlada, but to make true Prahlada’s statement (satyam vidhatum!). When Hiranyakashipu brags to Prahlada about his might, Prahlada merely states that Lord Vishnu is the might underlying anyone and everyone’s might! When Hiranyakashipu gets enraged and asking why the Lord does not show himself in the pillar, and smashes it with his fist, Lord Narasimha appears, to protect his dear Prahlada’s words (and of course Prahlada himself)!

मतिर्नकृष्णे परतः स्वतो वा

मतिर्नकृष्णे परतः स्वतो वा
मिथोऽभिपद्येत गृहव्रताननम्।
अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं
पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम्॥७-५-३०॥
—श्रीमद्भागवते सप्तमस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः
matirnakṛṣṇe parataḥ svato vā
mitho’bhipadyeta gṛhavratānanam|
adāntagobhirviśatāṁ tamisraṁ
punaḥ punaścarvitacarvaṇānām||7-5-30||
—śrīmadbhāgavate saptamaskandhe pañcamo’dhyāyaḥ
Thoughts of Krishna [do not arise in their minds] either from others’ [goading] or from their own [understanding]
Or from a combination of both, for those rooted to materialistic life.
Uncontrolled by the their senses, they enter hell again and again, repeatedly chewing the already chewed [materialistic pleasures].

The critical point here is perhaps Krishna! Why does Prahlada mention Krishna, in Kritayugam, when Krishnavatara happens only in (the very end of) Dwaparayugam?! This clearly illustrates the repetitive enactment of all avataras, in every Kalpa! Indeed, Ramavatara/Krishnavatara have occurred infinite times in the past and will occur infinitely many times in the future!

मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः

मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान्
गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः।
मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनाम्
वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः॥१७॥
—श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
mallānāmaśanirnṛṇāṁ naravaraḥ strīṇāṁ smaro mūrtimān
gopānāṁ svajano’satāṁ kṣitibhujāṁ śāstā svapitroḥ śiśuḥ|
mṛtyurbhojapatervirāḍaviduṣāṁ tattvaṁ paraṁ yoginām
vṛṣṇīnāṁ paradevateti vidito raṅgaṁ gataḥ sāgrajaḥ||17||
—śrīmadbhāgavate daśamaskandhe tricatvāriṁśo’dhyāyaḥ
For the wrestlers, lightning; for the men, the best among men; for the women, the most handsome man; for all the Gopas, their relative; for all the bad men and kings, a punisher; for His parents, a child; for the King of Bhojas (Kamsa), Death; for the unintelligent, a helpless weakling; the Supreme Truth, for the Yogis; for the Vrishnis, the Supreme God; thus [Krishna was] understood, as He entered the arena with His Brother.

ददृशेऽच्युतं सा

तां देवमायामिव धीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम्।
श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम्॥५१॥
शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम्।
पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना॥५२॥
विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिताः।
यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास व्रीदावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्राः॥५३॥
पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम्।
सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा॥५४॥
उत्सार्य वामकरजैरलकानपङ्गैः प्राप्तान्ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं सा।
तां राजकन्यां रथमारुरक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम्॥५५॥
रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माधवः।
ततो ययौ रामपुरोगमः शनैः शृगालमध्यादिव भागहृद्धरिः॥५६॥
—श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
tāṁ devamāyāmiva dhīramohinīṁ sumadhyamāṁ kuṇḍalamaṇḍitānanām|
śyāmāṁ nitambārpitaratnamekhalāṁ vyañjatstanīṁ kuntalaśaṅkitekṣaṇām||51||
śucismitāṁ bimbaphalādharadyuti śoṇāyamānadvijakundakuḍmalām|
padā calantīṁ kalahaṁsagāminīṁ siñjatkalānūpuradhāmaśobhinā||52||
vilokya vīrā mumuhuḥ samāgatā yaśasvinastatkṛtahṛcchayārditāḥ|
yāṁ vīkṣya te nṛpatayastadudārahāsa vrīdāvalokahṛtacetasa ujjhitāstrāḥ||53||
petuḥ kṣitau gajarathāśvagatā vimūḍhā yātrācchalena haraye’rpayatīṁ svaśobhām|
saivaṁ śanaiścalayatī calapadmakośau prāptiṁ tadā bhagavataḥ prasamīkṣamāṇā||54||
utsārya vāmakarajairalakānapaṅgaiḥ prāptānhriyaikṣata nṛpān dadṛśe’cyutaṁ sā|
tāṁ rājakanyāṁ rathamārurakṣatīṁ jahāra kṛṣṇo dviṣatāṁ samīkṣatām||55||
rathaṁ samāropya suparṇalakṣaṇaṁ rājanyacakraṁ paribhūya mādhavaḥ|
tato yayau rāmapurogamaḥ śanaiḥ śṛgālamadhyādiva bhāgahṛddhariḥ||56||
—śrīmadbhāgavate daśamaskandhe tripañcāśattamo’dhyāyaḥ
These wonderful verses describe the beauty of Shri Rukmini Devi, as She stepped out of the Ambika temple,
and pushing away the strands of her curly hair, glanced at the Lord, described as Achyuta, because He never fails His devotees
(Shri Rukmini Devi in this case, who completely surrendered unto Him, requesting Him to marry Her).
The Lord then lifted Shri Rukmini Devi onto His chariot, and made away for Dwaraka

गुरुर्न स स्यात्

गुरुर्न स स्यात् स्वजनो न स स्यात्
पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात्।
दैवन्न तत् स्यात् न पतिश्च स स्यान्-
न मोचयेद्यः समुपेत-मृत्युम्॥५-५-१८॥
—श्रीमद्भागवते पञ्चमे स्कन्दे पञ्चमोऽध्यायः
gururna sa syāt svajano na sa syāt
pitā na sa syājjananī na sā syāt|
daivanna tat syāt na patiśca sa syān-
na mocayedyaḥ samupeta-mṛtyum||5-5-18||
—śrīmadbhāgavate pañcame skande pañcamo’dhyāyaḥ
One is not a guru (worthy of being a guru); one is not a relative
One is not father; one is not a mother;
One is not a deity; one is not a husband;
If they cannot guide those dependent from [the cycle of birth and] death.

Basically, the one who cannot guide their dependents in the path toward moksha, is not worthy of being a guru/relative or well-wisher/father/mother/deity or husband!

कृष्णकथाः पुण्या माध्वीर्लोकमलापहाः

ब्रह्मन् कृष्णकथाः पुण्या माध्वीर्लोकमलापहाः।
को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुतज्ञो नित्यनूतनाः॥१०-५२-०२०॥
—श्रीमद्भागवते दशमस्कन्दे द्विपञ्चाशत् अध्यायः
brahman kṛṣṇakathāḥ puṇyā mādhvīrlokamalāpahāḥ|
ko nu tṛpyeta śṛṇvānaḥ śrutajño nityanūtanāḥ||10-52-020||
—śrīmadbhāgavate daśamaskande dvipañcāśat adhyāyaḥ
Parikshit exclaims to Shuka Maharshi:
O Brahmana! The stories of Lord Krishna are pious, nectarine, removing the ills of the world.
Who (who listens and understands the stories) could ever be satisfied listening to these ever-novel stories!

Parikshit is indeed the true example of one attaining moksham by श्रवणम् (listening to the wonderful stories of the Lord!). See also the nine forms of bhakti.

This is reminiscent of what Arjuna tells Krishna in the Gita:
विस्तरेणऽऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१०-१८॥
—श्रीमद्भगवद्गीतायां दशमोऽध्यायः
This is reminiscent of what Arjuna tells Krishna in the Gita:
vistareṇa”tmano yogaṁ vibhūtiṁ ca janārdana|
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me’mṛtam||10-18||
—śrīmadbhagavadgītāyāṁ daśamo’dhyāyaḥ
Elaborately describe the process of devotion to you and your great vibhutis.
There is no satiation for me hearing this nectar [from you].

अपश्यत् तन्मयं जगत्

आसीनः संविशंस्तिष्ठन् भुञ्जानः पर्यटन् महीम्।
चिन्तयानो हृषीकेशम् अपश्यत् तन्मयं जगत्॥१०-२-२४॥
—श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः
āsīnaḥ saṁviśaṁstiṣṭhan bhuñjānaḥ paryaṭan mahīm|
cintayāno hṛṣīkeśam apaśyat tanmayaṁ jagat||10-2-24||
—śrīmadbhāgavate daśamaskandhe dvitīyo’dhyāyaḥ

While sitting, sleeping, staying anywhere, eating or [while] walking here and there
Always thinking of [worrying in fear] Lord Krishna (one who controls everything), saw Him everywhere!

Thus, thinking of Krishna (albeit out of fear) all the time, Kamsa attained Moksham!

See also http://vedabase.net/sb/10/2/24/en

गोप्यः कामात् भयात् कंसः

गोप्यः कामात् भयात् कंसः द्वेषात् चैद्यादयो नृपाः।
सम्बन्धात् वृष्णयः स्नेहात् यूयं भक्त्या वयं विभो॥७-१-३१॥
—श्रीमद्भागवते सप्तमस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः
gopyaḥ kāmāt bhayāt kaṁsaḥ dveṣāt caidyādayo nṛpāḥ |
sambandhāt vṛṣṇayaḥ snehāt yūyaṁ bhaktyā vayaṁ vibho ||7-1-31||
—śrīmadbhāgavate saptamaskandhe prathamo’dhyāyaḥ
By dedicated affection, the Gopis; by fear, Kamsa; by hatred Shishupala and other kings.
By association (relatedness) the Vrishnis, by friendship you all (Pandavas) and by sincere devotion, we [attain Krishna] Oh Great King!

This was told by Narada to King Yudhishtira (narrated to Parikshit by Shuka Maharshi)

See also http://vedabase.net/sb/7/1/31/en

सर्वं वस्तु भयान्वितम्

भोगे रोगभयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद्भयम्
माने दैन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराया भयम्।
शास्त्रे वादिभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ताद्भयं
सर्वं वस्तु भयान्वितं भुवि नृणां वैराग्यमेवाभयम्॥३१॥
—भर्तृहरेः वैराग्यशतकम्
In enjoyment is the fear of disease, in a high lineage, the fear of a fall, in wealth, the fear of the king (income tax?),
In honour is the fear of humiliation, in strength, the fear of [stronger] enemies, in beauty the fear of old age,
In knowledge, the fear of [more learned] opponents, in virtue the fear of back-biters, even in body is the fear of death.
Everything on this earth is fraught with fear. He alone is fearless who has given up everything.
Just heard a similar version from Vishakha Hari’s lovely rendition of Prahlada charitram, quoting Prahlada:
विष्णो ते चरणाम्बुजम् अभयम्॥
O Vishnu! Thy lotus feet are my solace [making me fearless.]
She followed it with a lovely rendition of nannu viDachi (“Do not abandone me!” – Tyagaraja [as Prahlada] appealing to Rama) from  प्रह्लाद भक्तिविजयम् (Prahlada Bhakti Vijayam), and a discussion of Saptama Skandham from Srimad Bhagavatam.

देहबुद्‍ध्या त्वदासोऽहम्

On being asked by Rama what he thought of him, Hanuman said:

देहबुद्‍ध्या त्वद्दासोऽहं जीवबुद्‍ध्या त्वदंशकः।
आत्मबुद्‍ध्या त्वमेवाहम् इति मे निश्चिता मतिः॥
dehabuddhyā tvaddāso’haṁ jīvabuddhyā tvadaṁśakaḥ |
ātmabuddhyā tvamevāham iti me niścitā matiḥ ||

When I am conscious of my body, I am Thy servant. When aware of myself, I am a part of Thine.
When I know my essence, I am verily Thyself. This is my certain belief.

[Thanks to Shri Ram] 🙂

EDIT 2: Also see the comments by Shri. Shiva and Shri. Shankara below…

EDIT:
Was hunting for more information about this shloka and found these two wonderful links:

Link 1: http://kirtimukha.com/surfings/Valmiki/ValmikiRamayanam.htm

Link 2: http://rasikas.org/viewtopic.php?id=2540&p=3: A particular member of the forum has given this beautiful alternative interpretation, if Hanuman said the same to Ravana!

When Rama asked Hanuman:
kastvam (who are you) he replied:
dEhabuddhyA tvadAsOsmi jIvabuddhyA tvadamshakaH |
AtmabuddhyA tvamEvAhamiti mE nishcitA matiH ||

which essentially means what you have quoted. But let me elaborate the padArtha for the benfit of those who do not know sanskrit
dEhabuddhyA = by my physical(corporeal) self
tvadAsOsmi = tva dAsaH asmi = I am your servant
jIvabuddhyA = by my living (holistic) self
tvadamshakaH = tvat amshakaH = I am a part of you (I am an extension of you!)
AtmabuddhyA = by my spiritual (innate/True) self
tvamEvAham = tvam Eva aham = I am thou
iti mE nishcitA matiH = such is my confirmed opinion/resolve

I reanalyzed the shloka and constructed the following scenario(the idea is my own

When RavaNa asked Hanuman the same question
kastvam (who are you) Hanuman (who is ‘Sollin Selvan’) replied exactly the same
dEhabuddhyA tvadAsOsmi jIvabuddhyA tvadamshakaH |
AtmabuddhyA tvamEvAhamiti mE nishcitA matiH ||

Now here is the analysis:
dEhabuddhyA = by my physical(corporeal) self
tvadAsOsmi = tu adAsaH asmi(note by sandhi tva =tu+a) = I am but ‘not’ your servant
jIvabuddhyA = by my living (holistic) self
tvadamshakaH = tva damshakaH = I am your eater (a stinger who has come to destroy you)
(note the self-effacing statement where he compares himself to a flea sent by the Lord)
AtmabuddhyA = by my spiritual (innate/True) self
tvamEvAham = tu ama Eva aham  = I am but the terror/plague (for you)
(a fraction of the holocaust yet to come from the Lord)
iti mE nishcitA matiH = such is my confirmed opinion/resolve

What is the inherent beauty, power and depth of the Sanskrit language! Aren’t we blessed by this divine gift from our forefathers?

दीक्षितः शिवमन्त्रेण

शूद्रो वा यदि वान्योऽपि चण्डालोऽपि जटाधरः।
दीक्षितः शिवमन्त्रेण स भस्माङ्गी शिवो भवेत्॥१७८॥
षडक्षरेण मन्त्रेण पुष्पम् एकमपि स्वयम्।
लिङ्गस्य मूर्ध्नि यो दद्यान्न स भूयोऽभिजायते॥१७९॥
—मित्रभेदः नाम प्रथमे तन्त्रे देवशर्मा-परिव्राजक कथा ४
śūdro vā yadi vānyo’pi caṇḍālo’pi jaṭādharaḥ|
dīkṣitaḥ śivamantreṇa sa bhasmāṅgī śivo bhavet||178||
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa puṣpam ekamapi svayam|
liṅgasya mūrdhni yo dadyānna sa bhūyo’bhijāyate||179||
—mitrabhedaḥ nāma prathame tantre devaśarmā-parivrājaka kathā 4
A śūdra or a wild(?) or even a caṇḍāla or an ascetic,
He who has been initiated into the mantra of Śiva and has smeared his body with bhasma (ash) is Śiva himself.
Uttering the six-syllabled mantra (om namaḥ śivāya), even if one flower is offered,
On the head of the Śivaliṅga, that person is not born again.

सङ्क्षेपरामायणम्‌

Happy Rāmanavami! The prathama sarga of Rāmāyaṇam summarises it in entirety, as a conversation between Devarṣi Nāradā and Ādikavi Vālmīki:

॥सङ्क्षेपरामायणम्‌॥
||saṅkṣeparāmāyaṇam||

तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्।
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्॥१॥
tapassvādhyāyanirataṁ tapasvī vāgvidāṁ varam|
nāradaṁ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam||1||

को न्वस्मिन्‌ साम्प्रतं लोके गुणवान्‌ कश्च वीर्यवान्।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः॥२॥
ko nvasmin sāmprataṁ loke guṇavān kaśca vīryavān|
dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ||2||

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः।
विद्वान्‌ कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः॥३॥
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ|
vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ||3||

आत्मवान्‌ को जितक्रोधो मतिमान्‌ कोऽनसूयकः।
कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे॥४॥
ātmavān ko jitakrodho matimān ko’nasūyakaḥ|
kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṁyuge||4||

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे।
महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्॥५॥
etadicchāmyahaṁ śrotuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi me|
maharṣe tvaṁ samartho’si jñātumevaṁvidhaṁ naram||5||

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः।
श्रूयतामिति च्ऽऽमन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्॥६॥
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ|
śrūyatāmiti c”mantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt||6||

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः।
मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः॥७॥
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ|
mune vakṣyāmyahaṁ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṁ naraḥ||7||

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः।
नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्‌ धृतिमान्‌ वशी॥८॥
ikṣvākuvaṁśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ|
niyatātmā mahāvīryo dyutimān dhṛtimān vaśī||8||

बुद्धिमान्‌ नीतिमान्‌ वाग्मी श्रीमान्‌ शत्रुनिबर्हणः।
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः॥९॥
buddhimān nītimān vāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ|
vipulāṁso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ||9||

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः।
आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः॥१०॥
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ|
ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ||10||

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्।
पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान्‌ शुभलक्षणः॥११॥
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān|
pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ||11||

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः।
यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान्॥१२॥
dharmajñaḥ satyasandhaśca prajānāṁ ca hite rataḥ|
yaśasvī jñānasampannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān||12||

प्रजापतिसमः श्रीमान्‌ धाता रिपुनिषूदनः।
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१३॥
prajāpatisamaḥ śrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ|
rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā||13||

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता॥
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः॥१४॥
rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā||
vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ||14||

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान्‌ प्रतिभानवान्।
सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः॥१५॥
sarvaśāstrārthatattvajño smṛtimān pratibhānavān|
sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ||15||

सर्वदाऽभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः।
आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः॥१६॥
sarvadā’bhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ|
āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ||16||

स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः।
समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव॥१७॥
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ|
samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva||17||

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्‌ प्रियदर्शनः।
कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः॥१८॥
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavat priyadarśanaḥ|
kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ||18||

धनदेनसमस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः।
तमेवङ्गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्॥१९॥
dhanadenasamastyāge satye dharma ivāparaḥ|
tamevaṅguṇasampannaṁ rāmaṁ satyaparākramam||19||

ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम्।
प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया॥२०॥
jyeṣṭhaṁ śreṣṭhaguṇairyuktaṁ priyaṁ daśarathaḥ sutam|
prakṛtīnāṁ hitairyuktaṁ prakṛtipriyakāmyayā||20||

यौवराज्येन संयोक्तुम्‌ ऐच्छत्‌ प्रीत्या महीपतिः।
तस्याभिषेकसम्भारान्‌ दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी॥२१॥
yauvarājyena saṁyoktum aicchat prītyā mahīpatiḥ|
tasyābhiṣekasambhārān dṛṣṭvā bhāryā’tha kaikayī||21||

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत।
विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम्॥२२॥
pūrvaṁ dattavarā devī varamenamayācata|
vivāsanaṁ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam||22||

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः।
विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम्॥२३॥
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṁyataḥ|
vivāsayāmāsa sutaṁ rāmaṁ daśarathaḥ priyam||23||

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन्।
पितुर्वचननिर्देशात्‌ कैकेय्याः प्रियकारणात्॥२४॥
sa jagāma vanaṁ vīraḥ pratijñāmanupālayan|
piturvacananirdeśāt kaikeyyāḥ priyakāraṇāt||24||

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह।
स्नेहाद्विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः॥२५॥
taṁ vrajantaṁ priyo bhrātā lakṣmaṇo’nujagāma ha|
snehādvinayasampannaḥ sumitrānandavardhanaḥ||25||

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन्।
रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमाहिता॥२६॥
bhrātaraṁ dayito bhrātuḥ saubhrātramanudarśayan|
rāmasya dayitā bhāryā nityaṁ prāṇasamāhitā||26||

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता।
सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः॥२७॥
janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā|
sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ||27||

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा।
पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च॥२८॥
sītāpyanugatā rāmaṁ śaśinaṁ rohiṇī yathā|
paurairanugato dūraṁ pitrā daśarathena ca||28||

शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत्।
गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम्॥२९॥
śṛṅgaverapure sūtaṁ gaṅgākūle vyasarjayat|
guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṁ priyam||29||

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया।
ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः॥३०॥
guhena sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā|
te vanena vanaṁ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ||30||

चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात्।
रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः॥३१॥
citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt|
ramyamāvasathaṁ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ||31||

देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन्‌ सुखम्।
चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा॥३२॥
devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasan sukham|
citrakūṭaṁ gate rāme putraśokāturastathā||32||

राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन्‌ सुतम्।
मृते तु तस्मिन्‌ भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः॥३३॥
rājā daśarathaḥ svargaṁ jagāma vilapan sutam|
mṛte tu tasmin bharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ||33||

नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः।
स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः॥३४॥
niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṁ mahābalaḥ|
sa jagāma vanaṁ vīro rāmapādaprasādakaḥ||34||

गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
अयाचत्‌ भ्रातरं रामम्‌ आर्यभावपुरस्कृतः॥३५॥
gatvā tu sa mahātmānaṁ rāmaṁ satyaparākramam|
ayācat bhrātaraṁ rāmam āryabhāvapuraskṛtaḥ||35||

त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत्।
रामोऽपि परमोदारः सुमुखः सुमहायशाः॥३६॥
tvameva rājā dharmajña iti rāmaṁ vaco’bravīt|
rāmo’pi paramodāraḥ sumukhaḥ sumahāyaśāḥ||36||

न चेच्छत्‌ पितुरादेशात्‌ राज्यं रामो महाबलः।
पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः॥३७॥
na cecchat piturādeśāt rājyaṁ rāmo mahābalaḥ|
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṁ dattvā punaḥ punaḥ||37||

निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः।
स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन्॥३८॥
nivartayāmāsa tato bharataṁ bharatāgrajaḥ|
sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan||38||

नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया।
गते तु भरते श्रीमान्‌ सत्यसन्धो जितेन्द्रियः॥३९॥
nandigrāme’karodrājyaṁ rāmāgamanakāṅkṣayā|
gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ||39||

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च।
तत्र्ऽऽगमनमेकाग्रे दण्डकान्‌ प्रविवेश ह॥४०॥
rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca|
tatr”gamanamekāgre daṇḍakān praviveśa ha||40||

प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः।
विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह॥४१॥
praviśya tu mahāraṇyaṁ rāmo rājīvalocanaḥ|
virādhaṁ rākṣasaṁ hatvā śarabhaṅgaṁ dadarśa ha||41||

सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा।
अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्॥४२॥
sutīkṣṇaṁ cāpyagastyaṁ ca agastyabhrātaraṁ tathā|
agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṁ śarāsanam||42||

खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ।
वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह॥४३॥
khaḍgaṁ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau|
vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha||43||

ऋषयोऽभ्यागमन्‌ सर्वे वधायासुररक्षसाम्।
स तेषां प्रति शुश्राव राक्षसानां तथा वने॥४४॥
ṛṣayo’bhyāgaman sarve vadhāyāsurarakṣasām|
sa teṣāṁ prati śuśrāva rākṣasānāṁ tathā vane||44||

प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम्।
ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम्॥४५॥
pratijñātaśca rāmeṇa vadhassaṁyati rakṣasām|
ṛṣīṇāmagnikalpānāṁ daṇḍakāraṇyavāsinām||45||

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी।
विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी॥४६॥
tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī|
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī||46||

ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्‌ सर्वराक्षसान्।
खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्॥४७॥
tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktān sarvarākṣasān|
kharaṁ triśirasaṁ caiva dūṣaṇaṁ caiva rākṣasam||47||

निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान्।
वने तस्मिन्‌ निवसता जनस्थाननिवासिनाम्॥४८॥
nijaghāna raṇe rāmasteṣāṁ caiva padānugān|
vane tasmin nivasatā janasthānanivāsinām||48||

रक्षसां निहतान्यासन्‌ सहस्राणि चतुर्दश।
ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः॥४९॥
rakṣasāṁ nihatānyāsan sahasrāṇi caturdaśa|
tato jñātivadhaṁ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ||49||

सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसं।
वार्यमाणस्सुबहुशो मारीचेन स रावणः॥५०॥
sahāyaṁ varayāmāsa mārīcaṁ nāma rākṣasaṁ|
vāryamāṇassubahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ||50||

न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते।
अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः॥५१॥
na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te|
anādṛtya tu tadvākyaṁ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ||51||

जगाम सहमारीचस्तस्य्ऽऽश्रमपदं तदा।
तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ॥५२॥
jagāma sahamārīcastasy”śramapadaṁ tadā|
tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau||52||

जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम्‌॥
गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम्॥५३॥
jahāra bhāryāṁ rāmasya gṛdhraṁ hatvā jaṭāyuṣam||
gṛdhraṁ ca nihataṁ dṛṣṭvā hṛtāṁ śrutvā ca maithilīm||53||

राघवः शोकसन्तप्तो विललाप्ऽऽकुलेन्द्रियः।
ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम्॥५४॥
rāghavaḥ śokasantapto vilalāp”kulendriyaḥ|
tatastenaiva śokena gṛdhraṁ dagdhvā jaṭāyuṣam||54||

मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह।
कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम्॥५५॥
mārgamāṇo vane sītāṁ rākṣasaṁ sandadarśa ha|
kabandhaṁ nāma rūpeṇa vikṛtaṁ ghoradarśanam||55||

तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः।
स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम्॥५६॥
taṁ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ|
sa cāsya kathayāmāsa śabarīṁ dharmacāriṇīm||56||

श्रमणीं धर्मनिपुणाम्‌ अभिगच्छेति राघव।
सोऽभ्यगच्छन्‌ महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः॥५७॥
śramaṇīṁ dharmanipuṇām abhigaccheti rāghava|
so’bhyagacchan mahātejāḥ śabarīṁ śatrusūdanaḥ||57||

शबर्या पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः।
पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह॥५८॥
śabaryā pūjitaḥ samyagrāmo daśarathātmajaḥ|
pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha||58||

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः।
सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः॥५९॥
hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ|
sugrīvāya ca tatsarvaṁ śaṁsadrāmo mahābalaḥ||59||

आदितस्तत्‌ यथा वृत्तं सीतायाश्च विशेषतः।
सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः॥६०॥
āditastat yathā vṛttaṁ sītāyāśca viśeṣataḥ|
sugrīvaścāpi tatsarvaṁ śrutvā rāmasya vānaraḥ||60||

चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम्।
ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति॥६१॥
cakāra sakhyaṁ rāmeṇa prītaścaivāgnisākṣikam|
tato vānararājena vairānukathanaṁ prati||61||

रामाय्ऽऽवेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च।
प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति॥६२॥
rāmāy”veditaṁ sarvaṁ praṇayādduḥkhitena ca|
pratijñātaṁ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṁ prati||62||

वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः।
सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे॥६३॥
vālinaśca balaṁ tatra kathayāmāsa vānaraḥ|
sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṁ vīryeṇa rāghave||63||

राघवः प्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम्।
दर्शयामास सुग्रीवः महापर्वतसन्निभम्॥६४॥
rāghavaḥ pratyayārthaṁ tu dundubheḥ kāyamuttamam|
darśayāmāsa sugrīvaḥ mahāparvatasannibham||64||

उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्ति महाबलः।
पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम्॥६५॥
utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsti mahābalaḥ|
pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṁ daśayojanam||65||

बिभेद च पुनः सालान्‌ सप्तैकेन महेषुणा।
गिरिं रसातलं चैव जनयन्‌ प्रत्ययं तदा॥६६॥
bibheda ca punaḥ sālān saptaikena maheṣuṇā|
giriṁ rasātalaṁ caiva janayan pratyayaṁ tadā||66||

ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः।
किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा॥६७॥
tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ|
kiṣkindhāṁ rāmasahito jagāma ca guhāṁ tadā||67||

ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः।
तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः॥६८॥
tato’garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ|
tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ||68||

अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः।
निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः॥६९॥
anumānya tadā tārāṁ sugrīveṇa samāgataḥ|
nijaghāna ca tatrainaṁ śareṇaikena rāghavaḥ||69||

ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे।
सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत्॥७०॥
tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave|
sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat||70||

स च सर्वान्‌ समानीय वानरान्‌ वानरर्षभः।
दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्॥७१॥
sa ca sarvān samānīya vānarān vānararṣabhaḥ|
diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām||71||

ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान्‌ बली।
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्॥७२॥
tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumān balī|
śatayojanavistīrṇaṁ pupluve lavaṇārṇavam||72||

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम्।
ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्॥७३॥
tatra laṅkāṁ samāsādya purīṁ rāvaṇapālitām|
dadarśa sītāṁ dhyāyantīmaśokavanikāṁ gatām||73||

निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च।
समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्॥७४॥
nivedayitvā’bhijñānaṁ pravṛttiṁ ca nivedya ca|
samāśvāsya ca vaidehīṁ mardayāmāsa toraṇam||74||

पञ्च सेनाग्रगान्‌ हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि।
शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्॥७५॥
pañca senāgragān hatvā sapta mantrisutānapi|
śūramakṣaṁ ca niṣpiṣya grahaṇaṁ samupāgamat||75||

अस्त्रेणोन्मुहमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्।
मर्षयन्‌ राक्षसान्‌ वीरो यन्त्रिणस्तान्‌ यदृच्छया॥७६॥
astreṇonmuhamātmānaṁ jñātvā paitāmahādvarāt|
marṣayan rākṣasān vīro yantriṇastān yadṛcchayā||76||

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम्‌ ऋते सीतां च मैथिलीम्।
रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्‌ महाकपिः॥७७॥
tato dagdhvā purīṁ laṅkām ṛte sītāṁ ca maithilīm|
rāmāya priyamākhyātuṁ punarāyān mahākapiḥ||77||

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्।
न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः॥७८॥
so’bhigamya mahātmānaṁ kṛtvā rāmaṁ pradakṣiṇam|
nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ||78||

ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः।
समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः॥७९॥
tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṁ mahodadheḥ|
samudraṁ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ||79||

दर्शयामास च्ऽऽत्मानं समुद्रः सरितां पतिः।
समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्॥८०॥
darśayāmāsa c”tmānaṁ samudraḥ saritāṁ patiḥ|
samudravacanāccaiva nalaṁ setumakārayat||80||

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे।
रामस्सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्॥८१॥
tena gatvā purīṁ laṅkāṁ hatvā rāvaṇamāhave|
rāmassītāmanuprāpya parāṁ vrīḍāmupāgamat||81||

तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि।
अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती॥८२॥
tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṁ janasaṁsadi|
amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṁ satī||82||

ततोऽग्निवचनात्‌ सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम्।
कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्॥८३॥
tato’gnivacanāt sītāṁ jñātvā vigatakalmaṣām|
karmaṇā tena mahatā trailokyaṁ sacarācaram||83||

सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः।
बभौ रामस्सम्प्रहृष्टः पूजितस्सर्वदेवतैः॥८४॥
sadevarṣigaṇaṁ tuṣṭaṁ rāghavasya mahātmanaḥ|
babhau rāmassamprahṛṣṭaḥ pūjitassarvadevataiḥ||84||

अभ्यषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह॥८५॥
abhyaṣicya ca laṅkāyāṁ rākṣasendraṁ vibhīṣaṇam|
kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha||85||

देवताभ्यो वरान्‌ प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान्।
अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्-वृतः॥८६॥
devatābhyo varān prāpya samutthāpya ca vānarān|
ayodhyāṁ prasthito rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛd-vṛtaḥ||86||

भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामस्सत्यपराक्रमः।
भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्॥८७॥
bharadvājāśramaṁ gatvā rāmassatyaparākramaḥ|
bharatasyāntikaṁ rāmo hanūmantaṁ vyasarjayat||87||

पुनराख्यायिकां जल्पन्‌ सुग्रीवसहितस्तदा।
पुष्पकं तत्‌ समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा॥८८॥
punarākhyāyikāṁ jalpan sugrīvasahitastadā|
puṣpakaṁ tat samāruhya nandigrāmaṁ yayau tadā||88||

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः।
रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्॥८९॥
nandigrāme jaṭāṁ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito’naghaḥ|
rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṁ punaravāptavān||89||

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः।
निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः॥९०॥
prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ|
nirāmayo hyarogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ||90||

न पुत्रमरणं केचिद्‌ द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित्।
नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः॥९१॥
na putramaraṇaṁ kecid drakṣyanti puruṣāḥ kvacit|
nāryaścāvidhavā nityaṁ bhaviṣyanti pativratāḥ||91||

न चाग्निजं भयं किञ्चित्‌ नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः।
न वातजं भयं किञ्चित्‌ नापि ज्वरकृतं तथा॥९२॥
na cāgnijaṁ bhayaṁ kiñcit nāpsu majjanti jantavaḥ|
na vātajaṁ bhayaṁ kiñcit nāpi jvarakṛtaṁ tathā||92||

न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा।
नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च॥९३॥
na cāpi kṣudbhayaṁ tatra na taskarabhayaṁ tathā|
nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca||93||

नित्यं प्रमुदितास्सर्वे यथा कृतयुगे तथा।
अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः॥९४॥
nityaṁ pramuditāssarve yathā kṛtayuge tathā|
aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ||94||

गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम्।
असङ्ख्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः॥९५॥
gavāṁ koṭyayutaṁ dattvā vidvadbhyo vidhipūrvakam|
asaṅkhyeyaṁ dhanaṁ dattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ||95||

राजवंशान्‌ शतगुणान्‌ स्थापयिष्यति राघवः।
चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्‌ स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति॥९६॥
rājavaṁśān śataguṇān sthāpayiṣyati rāghavaḥ|
cāturvarṇyaṁ ca loke’smin sve sve dharme niyokṣyati||96||

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति॥९७॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca|
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṁ gamiṣyati||97||

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्।
यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥९८॥
idaṁ pavitraṁ pāpaghnaṁ puṇyaṁ vedaiśca sammitam|
yaḥ paṭhedrāmacaritaṁ sarvapāpaiḥ pramucyate||98||

एतदाख्यानमायुष्यं पठन्‌ रामायणं नरः।
सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते॥९९॥
etadākhyānamāyuṣyaṁ paṭhan rāmāyaṇaṁ naraḥ|
saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate||99||

पठन्‌ द्विजो वागृषभत्वमीयात्
स्यात्‌ क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात्।
वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयात्
जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्॥१००॥
paṭhan dvijo vāgṛṣabhatvamīyāt
syāt kṣatriyo bhūmipatitvamīyāt|
vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt
janaśca śūdro’pi mahattvamīyāt||100||

॥इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्गः॥।
||iti śrīmadvālmīkirāmāyaṇe ādikāvye bālakāṇḍe prathamaḥ sargaḥ|||

पदाम्भोजं शम्भोर्भज

घटो वा मृत्पिण्डोप्यणुरपि धूमोग्निरचलः
पटो वा तन्तुर्वा परिहरति किं घोरशमनं।
वृथा कण्ठक्षोभं वहसि तरसा तर्कवचसा
पदाम्भोजं शम्भोर्भज परमसौख्यं व्रज सुधीः॥६॥
— श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचित शिवानन्दलहरी
ghaṭo vā mṛtpiṇḍopyaṇurapi dhūmogniracalaḥ
paṭo vā tanturvā pariharati kiṁ ghoraśamanaṁ|
vṛthā kaṇṭhakṣobhaṁ vahasi tarasā tarkavacasā
padāmbhojaṁ śambhorbhaja paramasaukhyaṁ vraja sudhīḥ||6||
— śrīmacchaṅkarācāryaviracita śivānandalaharī
Whether it is the lump of clay (that is the truth) or the mud-pot, or the atomic fragment of it, whether it is the smoke beyond the mountain (that is the reality) or the fire,
Whether it is the cloth (that is the ultimate) or the threads (of cotton), how does it remove (man’s) suffering?
You are wasting your throat on such questions of logic,
Oh! Man of intellect! Worship the lotus feet of Lord Shambhu and attain the highest bliss!

न हि न हि रक्षति डुकृञ् करणे

भज गोविन्दं भज गोविन्दम्
गोविन्दं भज मूढमते।
सम्प्राप्ते सन्निहिते काले
न हि न हि रक्षति डुकृञ् करणे॥
bhaja govindaṁ bhaja govindam
govindaṁ bhaja mūḍhamate|
samprāpte sannihite kāle
na hi na hi rakṣati ḍukṛñ karaṇe||
Worship Govinda! Worship Govinda!
Worship Govinda! Oh Ignorant one!
When the end nears,
डुकृञ् करणे ([even] the study of grammar) does not protect!

नास्ति ग्रामः कुतः सीमा

नास्ति ग्रामः कुतः सीमा नास्ति विद्या कुतो यशः।
नास्ति ज्ञानं कुतो मुक्तिर्भक्तिर्नास्ति कुतस्तु धीः॥
nāsti grāmaḥ kutaḥ sīmā nāsti vidyā kuto yaśaḥ |
nāsti jñānaṁ kuto muktirbhaktirnāsti kutastu dhīḥ ||
If there is no village how can there be a boundary? If there is no learning how can there be fame?
If there is no wisdom how can there be salvation? And if there is no devotion how can there be intellect?

भगवत् स्मरणम्

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्‌।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥८-५॥
antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram |
yaḥ prayāti sa madbhāvaṁ yāti nāstyatra saṁśayaḥ||8-5||
He who departs from the body, thinking of Me alone even at the time of death, attains My state: there is no doubt about it.
यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्‌।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥८-६॥
yaṁ yaṁ vā’pi smaranbhāvaṁ tyajatyante kalevaram |
taṁ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ||8-6||
Arjuna, thinking of whatever entity one leaves the body at the time of death,
That and that alone one attains, being ever absorbed in its thoughts.
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥८-७॥
tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca |
mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṁśayaḥ||8-7||
Therefore, Arjuna, think of Me at all times and fight.
With mind and reason thus set on Me, you will doubtless come to Me.

Also see the story of Jada Bharata at:

एकः परात्मा बहु देहवर्तिः

मृत्पिण्ड एको बहुभाण्ड रूपः सुवर्णमेकं बहु भूषणानि।
गोक्षीरमेकं बहु धेनु जातं एकः परात्मा बहु देहवर्तिः॥
mṛtpiṇḍa eko bahubhāṇḍa rūpaḥ suvarṇamekaṁ bahu bhūṣaṇāni |
gokṣīramekaṁ bahu dhenu jātaṁ ekaḥ parātmā bahu dehavartiḥ ||
One lump of clay is moulded into vessels of many forms, gold is
one made into ornaments of many shapes, the milk is one though
yielded by many cows. Similarly the supreme soul is one
though resides in many bodies.

सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिगच्छति

आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम्।
सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिगच्छति॥
ākāśātpatitaṁ toyaṁ yathā gacchati sāgaram|
sarvadevanamaskāraḥ keśavaṁ pratigacchati||
"Just as all the water fallen from the sky go towards (into) the sea,
Salutations offered to all Gods go unto Keshava!"

भगवान् श्री कृष्णः अपि भगवद्गीतायाम् उक्तवान् —
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥९-२३॥
bhagavān śrī kṛṣṇaḥ api bhagavadgītāyām uktavān —
ye'pyanyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ|
te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam||9-23||
"Even those devotees, who, endowed with faith worship other Gods,
worship Me alone, Arjuna, though with a mistaken approach."

सङ्कीर्त्य नारायणशब्दमात्रम्

आर्ता विषण्णाः शिथिलाश्च भीताः घोरेषु च व्याधिषु वर्तमानाः।
सङ्कीर्त्य नारायणशब्दमात्रं विमुक्तदुःखाः सुखिनो भवन्तु॥
ārtā viṣaṇṇāḥ śithilāśca bhītāḥ ghoreṣu ca vyādhiṣu vartamānāḥ|
saṁkīrtya nārāyaṇaśabdamātram vimuktaduḥkhāḥ sukhino bhavantu||

This shloka again expounds the power and importance of नामसङ्कीर्तनम् (nāmasaṅkīrtanam), which is one of the most relevant and possible methods of worship in this age of Kali (कलियुगम्).

An oft-quoted example of the power of nāmasaṅkīrtanam is that of Ajamila. Read more about Ajamila in wikipedia.

%d bloggers like this: