वर्तस्व च सतां क्रमे

न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम।
शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे॥ २-२५-२॥
–श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चविंशतितमे सर्गे
na śakyase vārayituṁ gacchedānīṁ raghūttama |
śīghraṁ ca vinivartasva vartasva ca satāṁ krame || 2-25-2||
–śrīmadvālmīkirāmāyaṇe ayodhyākāṇḍe pañcaviṁśatitame sarge

It is not possible to restrain your departure [any longer]. Depart now, Oh best amongst the Raghus!
Return soon, and tread in the footsteps of the righteous!”

Amazing! The first advice the great Kausalya gave Her Son, is to tread in the footsteps of the righteous! Surely, Lord Rama didn’t need that advice (of course, it’s for us), but Kausalya just underlines the importance of that. No wonder, this is also one of the most fundamental cornerstones of Sanatana Dharma (and the need for a Guru!). It’s also worth quoting another fantastic conversation in Mahabharata (thanks to the eloquent Vasu Srinivasan):

कः पन्थाः ? asks yakSha. “What is the road?” I would have just asked back “To where?”.

तर्क: अप्रतिष्ट: श्रुतयो विभिन्ना: न एको ऋषि: यस्य मतम् प्रमाणम् ।
धर्मस्य तत्त्वं निहितम् गुहायाम् महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥

Yudhishtra’s first utterance is “tarkaH apratiShTaH”. A quote on which vyAkhyAna can be done for hours I guess. “Logic is baseless”. Logic has been the considered the greatest employment of human intellect since Aristotle, Plato down to the European philosophers, who have spent their lifetime only in logic. But Yudhishtra dismisses it curtly – Logic is limited, baseless and cannot be relied upon.

“srutayo vibhinnAH” – vedA-s say different things! “na eko rShiH yasya matam pramANam” – There is not a single rishi whose word is an authority! Its just a poetic way of expressing that vedA-s are interpreted differently and every rishi worth his beard has an opinion. “dharmasya tattvam nihitam guhAyAm”. The truth about dharma is hidden in a deep cave! What the Huh? Where did dharma come from? What does it have to do with logic or vedas or roads? Each rishi is attempting to explain what is “dharma”, but nobody has a single opinion about it and nobody really knows what dharma is. And then he finally ties them all beautifully – “mahAjano yena gataH saH panThaH” – the road travelled by great people is the one to follow (for mokSha)! The great ones have already figured it out, you just follow the road paved by them. yakSha was not even asking about a physical road! That is the fault of translation or misunderstanding of contexts.

See also:

यदाचरति तदेव लभते

यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्।
तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः॥२-६३-६॥
—श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमे सर्गे
yadācarati kalyāṇi śubhaṁ vā yadi vā’śubham|
tadeva labhate bhadre kartā karmajamātmanaḥ||2-63-6||
—śrīmadvālmīkirāmāyaṇe ayodhyākāṇḍe triṣaṣṭitame sarge
Whatever one does, O Kalyani! good or bad,
The same is begotten, O gracious lady!, by the doer [as the] result of his actions.

See also:

धर्मात्मा सत्यसन्धश्च

धर्मात्मा सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि।
पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वश्शरैनं जहि रावणिम्॥६-७८-३१॥
—श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे अष्टसप्ततितमः सर्गः
dharmātmā satyasandhaśca rāmo dāśarathiryadi |
pauruṣe cāpratidvandvaśśarainaṁ jahi rāvaṇim||6-78-31||
—śrīmadvālmīkirāmāyaṇe yuddhakāṇḍe aṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ
If Rama, the son of Dasharatha, is a righteous person, and ever-truthful and is
unrivalled in His prowess, then, O Arrow! Defeat the son of Ravana!
These were the words uttered by Lakshmana as he discharged a powerful arrow to defeat Indrajit.

This appears to be 90-6-71 in the valmikiramayan.net version, as against the Muneo Tokunaga Version

अयोध्या नाम नगरी

कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान्।
निविष्ट सरयूतीरे प्रभूत-धन-धान्यवान्॥१-५-५॥
अयोध्या नाम नगरी तत्रऽऽसीत् लोकविश्रुता।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम्॥१-५-६॥
—श्रीमद्वाल्मीकीरामायणे बालकाण्डे पञ्चमोऽध्यायः
kosalo nāma muditaḥ sphīto janapado mahān|
niviṣṭa sarayūtīre prabhūta-dhana-dhānyavān||1-5-5||
ayodhyā nāma nagarī tatra”sīt lokaviśrutā|
manunā mānavendreṇa yā purī nirmitā svayam||1-5-6||
—śrīmadvālmīkīrāmāyaṇe bālakāṇḍe pañcamo’dhyāyaḥ
By the name of Kosala, [there exists] a joyous and a vast great kingdom
Situated on the banks of the river Sarayu, abound with wealth and foodgrains,
[In that kingdom]Was Ayodhya [that which cannot be conquered], a city, world-renowned.
Built by Manu himself, the foremost ruler of man.

See also:



गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्‌भ्यां प्रियायाः पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम्।
वैरूप्याच्छूर्पणख्याः प्रियविरहरुषारोपिता-भ्रू-विजृम्भ-त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतुः खलदवदहनः कोसलेन्द्रोऽवतान्नः॥९-१०-४॥
—श्रीमद्भागवते नवमस्कन्धे दशमोऽध्यायः
gurvarthe tyaktarājyo vyacaradanuvanaṁ padmapadbhyāṁ priyāyāḥ pāṇisparśākṣamābhyāṁ mṛjitapatharujo yo harīndrānujābhyām|
vairūpyācchūrpaṇakhyāḥ priyaviraharuṣāropitā-bhrū-vijṛmbha-trastābdhirbaddhasetuḥ khaladavadahanaḥ kosalendro’vatānnaḥ||9-10-4||
—śrīmadbhāgavate navamaskandhe daśamo’dhyāyaḥ

Who, for the sake of [keeping the promise of] His father, giving up the kingdom, wandered from forest to forest [with His beloved wife (Mother Sita)] on His Lotus feet, which were so soft to even not be able to bear the touch of Sita’s palm, and whose fatigue was relieved by being accompanied by the King of Monkeys (Hanuman/Sugriva) and His younger brother [Lakshmana].
Having disfigured Shurpanakha and separated from His Wife, in His anger He raised His eyebrows frightening the ocean; constructed a bridge over the ocean, killing wicked persons [like Ravana] as though devouring a forest like a fire, the King of Ayodha; may He deign to protect us!

Pardon the ugly translation; it is impossible to retain the beauty of Sanskrit!

What a wonderful one shloka rendition of Ramayana by Shuka Maharshi!!!

See also http://vedabase.net/sb/9/10/4/

देहबुद्‍ध्या त्वदासोऽहम्

On being asked by Rama what he thought of him, Hanuman said:

देहबुद्‍ध्या त्वद्दासोऽहं जीवबुद्‍ध्या त्वदंशकः।
आत्मबुद्‍ध्या त्वमेवाहम् इति मे निश्चिता मतिः॥
dehabuddhyā tvaddāso’haṁ jīvabuddhyā tvadaṁśakaḥ |
ātmabuddhyā tvamevāham iti me niścitā matiḥ ||

When I am conscious of my body, I am Thy servant. When aware of myself, I am a part of Thine.
When I know my essence, I am verily Thyself. This is my certain belief.

[Thanks to Shri Ram] 🙂

EDIT 2: Also see the comments by Shri. Shiva and Shri. Shankara below…

Was hunting for more information about this shloka and found these two wonderful links:

Link 1: http://kirtimukha.com/surfings/Valmiki/ValmikiRamayanam.htm

Link 2: http://rasikas.org/viewtopic.php?id=2540&p=3: A particular member of the forum has given this beautiful alternative interpretation, if Hanuman said the same to Ravana!

When Rama asked Hanuman:
kastvam (who are you) he replied:
dEhabuddhyA tvadAsOsmi jIvabuddhyA tvadamshakaH |
AtmabuddhyA tvamEvAhamiti mE nishcitA matiH ||

which essentially means what you have quoted. But let me elaborate the padArtha for the benfit of those who do not know sanskrit
dEhabuddhyA = by my physical(corporeal) self
tvadAsOsmi = tva dAsaH asmi = I am your servant
jIvabuddhyA = by my living (holistic) self
tvadamshakaH = tvat amshakaH = I am a part of you (I am an extension of you!)
AtmabuddhyA = by my spiritual (innate/True) self
tvamEvAham = tvam Eva aham = I am thou
iti mE nishcitA matiH = such is my confirmed opinion/resolve

I reanalyzed the shloka and constructed the following scenario(the idea is my own

When RavaNa asked Hanuman the same question
kastvam (who are you) Hanuman (who is ‘Sollin Selvan’) replied exactly the same
dEhabuddhyA tvadAsOsmi jIvabuddhyA tvadamshakaH |
AtmabuddhyA tvamEvAhamiti mE nishcitA matiH ||

Now here is the analysis:
dEhabuddhyA = by my physical(corporeal) self
tvadAsOsmi = tu adAsaH asmi(note by sandhi tva =tu+a) = I am but ‘not’ your servant
jIvabuddhyA = by my living (holistic) self
tvadamshakaH = tva damshakaH = I am your eater (a stinger who has come to destroy you)
(note the self-effacing statement where he compares himself to a flea sent by the Lord)
AtmabuddhyA = by my spiritual (innate/True) self
tvamEvAham = tu ama Eva aham  = I am but the terror/plague (for you)
(a fraction of the holocaust yet to come from the Lord)
iti mE nishcitA matiH = such is my confirmed opinion/resolve

What is the inherent beauty, power and depth of the Sanskrit language! Aren’t we blessed by this divine gift from our forefathers?


Happy Rāmanavami! The prathama sarga of Rāmāyaṇam summarises it in entirety, as a conversation between Devarṣi Nāradā and Ādikavi Vālmīki:


तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्।
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्॥१॥
tapassvādhyāyanirataṁ tapasvī vāgvidāṁ varam|
nāradaṁ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam||1||

को न्वस्मिन्‌ साम्प्रतं लोके गुणवान्‌ कश्च वीर्यवान्।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः॥२॥
ko nvasmin sāmprataṁ loke guṇavān kaśca vīryavān|
dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ||2||

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः।
विद्वान्‌ कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः॥३॥
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ|
vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ||3||

आत्मवान्‌ को जितक्रोधो मतिमान्‌ कोऽनसूयकः।
कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे॥४॥
ātmavān ko jitakrodho matimān ko’nasūyakaḥ|
kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṁyuge||4||

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे।
महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्॥५॥
etadicchāmyahaṁ śrotuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi me|
maharṣe tvaṁ samartho’si jñātumevaṁvidhaṁ naram||5||

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः।
श्रूयतामिति च्ऽऽमन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्॥६॥
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ|
śrūyatāmiti c”mantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt||6||

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः।
मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः॥७॥
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ|
mune vakṣyāmyahaṁ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṁ naraḥ||7||

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः।
नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्‌ धृतिमान्‌ वशी॥८॥
ikṣvākuvaṁśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ|
niyatātmā mahāvīryo dyutimān dhṛtimān vaśī||8||

बुद्धिमान्‌ नीतिमान्‌ वाग्मी श्रीमान्‌ शत्रुनिबर्हणः।
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः॥९॥
buddhimān nītimān vāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ|
vipulāṁso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ||9||

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः।
आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः॥१०॥
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurarindamaḥ|
ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ||10||

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्।
पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान्‌ शुभलक्षणः॥११॥
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān|
pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ||11||

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः।
यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान्॥१२॥
dharmajñaḥ satyasandhaśca prajānāṁ ca hite rataḥ|
yaśasvī jñānasampannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān||12||

प्रजापतिसमः श्रीमान्‌ धाता रिपुनिषूदनः।
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१३॥
prajāpatisamaḥ śrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ|
rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā||13||

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता॥
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः॥१४॥
rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā||
vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ||14||

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान्‌ प्रतिभानवान्।
सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः॥१५॥
sarvaśāstrārthatattvajño smṛtimān pratibhānavān|
sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ||15||

सर्वदाऽभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः।
आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः॥१६॥
sarvadā’bhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ|
āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ||16||

स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः।
समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव॥१७॥
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ|
samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva||17||

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्‌ प्रियदर्शनः।
कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः॥१८॥
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavat priyadarśanaḥ|
kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ||18||

धनदेनसमस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः।
तमेवङ्गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्॥१९॥
dhanadenasamastyāge satye dharma ivāparaḥ|
tamevaṅguṇasampannaṁ rāmaṁ satyaparākramam||19||

ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम्।
प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया॥२०॥
jyeṣṭhaṁ śreṣṭhaguṇairyuktaṁ priyaṁ daśarathaḥ sutam|
prakṛtīnāṁ hitairyuktaṁ prakṛtipriyakāmyayā||20||

यौवराज्येन संयोक्तुम्‌ ऐच्छत्‌ प्रीत्या महीपतिः।
तस्याभिषेकसम्भारान्‌ दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी॥२१॥
yauvarājyena saṁyoktum aicchat prītyā mahīpatiḥ|
tasyābhiṣekasambhārān dṛṣṭvā bhāryā’tha kaikayī||21||

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत।
विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम्॥२२॥
pūrvaṁ dattavarā devī varamenamayācata|
vivāsanaṁ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam||22||

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः।
विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम्॥२३॥
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṁyataḥ|
vivāsayāmāsa sutaṁ rāmaṁ daśarathaḥ priyam||23||

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन्।
पितुर्वचननिर्देशात्‌ कैकेय्याः प्रियकारणात्॥२४॥
sa jagāma vanaṁ vīraḥ pratijñāmanupālayan|
piturvacananirdeśāt kaikeyyāḥ priyakāraṇāt||24||

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह।
स्नेहाद्विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः॥२५॥
taṁ vrajantaṁ priyo bhrātā lakṣmaṇo’nujagāma ha|
snehādvinayasampannaḥ sumitrānandavardhanaḥ||25||

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन्।
रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमाहिता॥२६॥
bhrātaraṁ dayito bhrātuḥ saubhrātramanudarśayan|
rāmasya dayitā bhāryā nityaṁ prāṇasamāhitā||26||

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता।
सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः॥२७॥
janakasya kule jātā devamāyeva nirmitā|
sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ||27||

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा।
पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च॥२८॥
sītāpyanugatā rāmaṁ śaśinaṁ rohiṇī yathā|
paurairanugato dūraṁ pitrā daśarathena ca||28||

शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत्।
गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम्॥२९॥
śṛṅgaverapure sūtaṁ gaṅgākūle vyasarjayat|
guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṁ priyam||29||

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया।
ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः॥३०॥
guhena sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā|
te vanena vanaṁ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ||30||

चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात्।
रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः॥३१॥
citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt|
ramyamāvasathaṁ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ||31||

देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन्‌ सुखम्।
चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा॥३२॥
devagandharvasaṅkāśāstatra te nyavasan sukham|
citrakūṭaṁ gate rāme putraśokāturastathā||32||

राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन्‌ सुतम्।
मृते तु तस्मिन्‌ भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः॥३३॥
rājā daśarathaḥ svargaṁ jagāma vilapan sutam|
mṛte tu tasmin bharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ||33||

नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः।
स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः॥३४॥
niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṁ mahābalaḥ|
sa jagāma vanaṁ vīro rāmapādaprasādakaḥ||34||

गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।
अयाचत्‌ भ्रातरं रामम्‌ आर्यभावपुरस्कृतः॥३५॥
gatvā tu sa mahātmānaṁ rāmaṁ satyaparākramam|
ayācat bhrātaraṁ rāmam āryabhāvapuraskṛtaḥ||35||

त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत्।
रामोऽपि परमोदारः सुमुखः सुमहायशाः॥३६॥
tvameva rājā dharmajña iti rāmaṁ vaco’bravīt|
rāmo’pi paramodāraḥ sumukhaḥ sumahāyaśāḥ||36||

न चेच्छत्‌ पितुरादेशात्‌ राज्यं रामो महाबलः।
पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः॥३७॥
na cecchat piturādeśāt rājyaṁ rāmo mahābalaḥ|
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṁ dattvā punaḥ punaḥ||37||

निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः।
स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन्॥३८॥
nivartayāmāsa tato bharataṁ bharatāgrajaḥ|
sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan||38||

नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया।
गते तु भरते श्रीमान्‌ सत्यसन्धो जितेन्द्रियः॥३९॥
nandigrāme’karodrājyaṁ rāmāgamanakāṅkṣayā|
gate tu bharate śrīmān satyasandho jitendriyaḥ||39||

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च।
तत्र्ऽऽगमनमेकाग्रे दण्डकान्‌ प्रविवेश ह॥४०॥
rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca|
tatr”gamanamekāgre daṇḍakān praviveśa ha||40||

प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः।
विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह॥४१॥
praviśya tu mahāraṇyaṁ rāmo rājīvalocanaḥ|
virādhaṁ rākṣasaṁ hatvā śarabhaṅgaṁ dadarśa ha||41||

सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा।
अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्॥४२॥
sutīkṣṇaṁ cāpyagastyaṁ ca agastyabhrātaraṁ tathā|
agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṁ śarāsanam||42||

खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ।
वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह॥४३॥
khaḍgaṁ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau|
vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha||43||

ऋषयोऽभ्यागमन्‌ सर्वे वधायासुररक्षसाम्।
स तेषां प्रति शुश्राव राक्षसानां तथा वने॥४४॥
ṛṣayo’bhyāgaman sarve vadhāyāsurarakṣasām|
sa teṣāṁ prati śuśrāva rākṣasānāṁ tathā vane||44||

प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम्।
ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम्॥४५॥
pratijñātaśca rāmeṇa vadhassaṁyati rakṣasām|
ṛṣīṇāmagnikalpānāṁ daṇḍakāraṇyavāsinām||45||

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी।
विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी॥४६॥
tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī|
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī||46||

ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्‌ सर्वराक्षसान्।
खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्॥४७॥
tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktān sarvarākṣasān|
kharaṁ triśirasaṁ caiva dūṣaṇaṁ caiva rākṣasam||47||

निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान्।
वने तस्मिन्‌ निवसता जनस्थाननिवासिनाम्॥४८॥
nijaghāna raṇe rāmasteṣāṁ caiva padānugān|
vane tasmin nivasatā janasthānanivāsinām||48||

रक्षसां निहतान्यासन्‌ सहस्राणि चतुर्दश।
ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः॥४९॥
rakṣasāṁ nihatānyāsan sahasrāṇi caturdaśa|
tato jñātivadhaṁ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ||49||

सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसं।
वार्यमाणस्सुबहुशो मारीचेन स रावणः॥५०॥
sahāyaṁ varayāmāsa mārīcaṁ nāma rākṣasaṁ|
vāryamāṇassubahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ||50||

न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते।
अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः॥५१॥
na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te|
anādṛtya tu tadvākyaṁ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ||51||

जगाम सहमारीचस्तस्य्ऽऽश्रमपदं तदा।
तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ॥५२॥
jagāma sahamārīcastasy”śramapadaṁ tadā|
tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau||52||

जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम्‌॥
गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम्॥५३॥
jahāra bhāryāṁ rāmasya gṛdhraṁ hatvā jaṭāyuṣam||
gṛdhraṁ ca nihataṁ dṛṣṭvā hṛtāṁ śrutvā ca maithilīm||53||

राघवः शोकसन्तप्तो विललाप्ऽऽकुलेन्द्रियः।
ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम्॥५४॥
rāghavaḥ śokasantapto vilalāp”kulendriyaḥ|
tatastenaiva śokena gṛdhraṁ dagdhvā jaṭāyuṣam||54||

मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह।
कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम्॥५५॥
mārgamāṇo vane sītāṁ rākṣasaṁ sandadarśa ha|
kabandhaṁ nāma rūpeṇa vikṛtaṁ ghoradarśanam||55||

तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः।
स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम्॥५६॥
taṁ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ|
sa cāsya kathayāmāsa śabarīṁ dharmacāriṇīm||56||

श्रमणीं धर्मनिपुणाम्‌ अभिगच्छेति राघव।
सोऽभ्यगच्छन्‌ महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः॥५७॥
śramaṇīṁ dharmanipuṇām abhigaccheti rāghava|
so’bhyagacchan mahātejāḥ śabarīṁ śatrusūdanaḥ||57||

शबर्या पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः।
पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह॥५८॥
śabaryā pūjitaḥ samyagrāmo daśarathātmajaḥ|
pampātīre hanumatā saṅgato vānareṇa ha||58||

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः।
सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः॥५९॥
hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ|
sugrīvāya ca tatsarvaṁ śaṁsadrāmo mahābalaḥ||59||

आदितस्तत्‌ यथा वृत्तं सीतायाश्च विशेषतः।
सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः॥६०॥
āditastat yathā vṛttaṁ sītāyāśca viśeṣataḥ|
sugrīvaścāpi tatsarvaṁ śrutvā rāmasya vānaraḥ||60||

चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम्।
ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति॥६१॥
cakāra sakhyaṁ rāmeṇa prītaścaivāgnisākṣikam|
tato vānararājena vairānukathanaṁ prati||61||

रामाय्ऽऽवेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च।
प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति॥६२॥
rāmāy”veditaṁ sarvaṁ praṇayādduḥkhitena ca|
pratijñātaṁ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṁ prati||62||

वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः।
सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे॥६३॥
vālinaśca balaṁ tatra kathayāmāsa vānaraḥ|
sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṁ vīryeṇa rāghave||63||

राघवः प्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम्।
दर्शयामास सुग्रीवः महापर्वतसन्निभम्॥६४॥
rāghavaḥ pratyayārthaṁ tu dundubheḥ kāyamuttamam|
darśayāmāsa sugrīvaḥ mahāparvatasannibham||64||

उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्ति महाबलः।
पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम्॥६५॥
utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya cāsti mahābalaḥ|
pādāṅguṣṭhena cikṣepa sampūrṇaṁ daśayojanam||65||

बिभेद च पुनः सालान्‌ सप्तैकेन महेषुणा।
गिरिं रसातलं चैव जनयन्‌ प्रत्ययं तदा॥६६॥
bibheda ca punaḥ sālān saptaikena maheṣuṇā|
giriṁ rasātalaṁ caiva janayan pratyayaṁ tadā||66||

ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः।
किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा॥६७॥
tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ|
kiṣkindhāṁ rāmasahito jagāma ca guhāṁ tadā||67||

ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः।
तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः॥६८॥
tato’garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ|
tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ||68||

अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः।
निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः॥६९॥
anumānya tadā tārāṁ sugrīveṇa samāgataḥ|
nijaghāna ca tatrainaṁ śareṇaikena rāghavaḥ||69||

ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे।
सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत्॥७०॥
tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave|
sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat||70||

स च सर्वान्‌ समानीय वानरान्‌ वानरर्षभः।
दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्॥७१॥
sa ca sarvān samānīya vānarān vānararṣabhaḥ|
diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām||71||

ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान्‌ बली।
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्॥७२॥
tato gṛdhrasya vacanātsampāterhanumān balī|
śatayojanavistīrṇaṁ pupluve lavaṇārṇavam||72||

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम्।
ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्॥७३॥
tatra laṅkāṁ samāsādya purīṁ rāvaṇapālitām|
dadarśa sītāṁ dhyāyantīmaśokavanikāṁ gatām||73||

निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च।
समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्॥७४॥
nivedayitvā’bhijñānaṁ pravṛttiṁ ca nivedya ca|
samāśvāsya ca vaidehīṁ mardayāmāsa toraṇam||74||

पञ्च सेनाग्रगान्‌ हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि।
शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्॥७५॥
pañca senāgragān hatvā sapta mantrisutānapi|
śūramakṣaṁ ca niṣpiṣya grahaṇaṁ samupāgamat||75||

अस्त्रेणोन्मुहमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्।
मर्षयन्‌ राक्षसान्‌ वीरो यन्त्रिणस्तान्‌ यदृच्छया॥७६॥
astreṇonmuhamātmānaṁ jñātvā paitāmahādvarāt|
marṣayan rākṣasān vīro yantriṇastān yadṛcchayā||76||

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम्‌ ऋते सीतां च मैथिलीम्।
रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्‌ महाकपिः॥७७॥
tato dagdhvā purīṁ laṅkām ṛte sītāṁ ca maithilīm|
rāmāya priyamākhyātuṁ punarāyān mahākapiḥ||77||

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्।
न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः॥७८॥
so’bhigamya mahātmānaṁ kṛtvā rāmaṁ pradakṣiṇam|
nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ||78||

ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः।
समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः॥७९॥
tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṁ mahodadheḥ|
samudraṁ kṣobhayāmāsa śarairādityasannibhaiḥ||79||

दर्शयामास च्ऽऽत्मानं समुद्रः सरितां पतिः।
समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्॥८०॥
darśayāmāsa c”tmānaṁ samudraḥ saritāṁ patiḥ|
samudravacanāccaiva nalaṁ setumakārayat||80||

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे।
रामस्सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्॥८१॥
tena gatvā purīṁ laṅkāṁ hatvā rāvaṇamāhave|
rāmassītāmanuprāpya parāṁ vrīḍāmupāgamat||81||

तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि।
अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती॥८२॥
tāmuvāca tato rāmaḥ paruṣaṁ janasaṁsadi|
amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanaṁ satī||82||

ततोऽग्निवचनात्‌ सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम्।
कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्॥८३॥
tato’gnivacanāt sītāṁ jñātvā vigatakalmaṣām|
karmaṇā tena mahatā trailokyaṁ sacarācaram||83||

सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः।
बभौ रामस्सम्प्रहृष्टः पूजितस्सर्वदेवतैः॥८४॥
sadevarṣigaṇaṁ tuṣṭaṁ rāghavasya mahātmanaḥ|
babhau rāmassamprahṛṣṭaḥ pūjitassarvadevataiḥ||84||

अभ्यषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह॥८५॥
abhyaṣicya ca laṅkāyāṁ rākṣasendraṁ vibhīṣaṇam|
kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha||85||

देवताभ्यो वरान्‌ प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान्।
अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्-वृतः॥८६॥
devatābhyo varān prāpya samutthāpya ca vānarān|
ayodhyāṁ prasthito rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛd-vṛtaḥ||86||

भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामस्सत्यपराक्रमः।
भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्॥८७॥
bharadvājāśramaṁ gatvā rāmassatyaparākramaḥ|
bharatasyāntikaṁ rāmo hanūmantaṁ vyasarjayat||87||

पुनराख्यायिकां जल्पन्‌ सुग्रीवसहितस्तदा।
पुष्पकं तत्‌ समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा॥८८॥
punarākhyāyikāṁ jalpan sugrīvasahitastadā|
puṣpakaṁ tat samāruhya nandigrāmaṁ yayau tadā||88||

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः।
रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्॥८९॥
nandigrāme jaṭāṁ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito’naghaḥ|
rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṁ punaravāptavān||89||

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः।
निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः॥९०॥
prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ|
nirāmayo hyarogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ||90||

न पुत्रमरणं केचिद्‌ द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित्।
नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः॥९१॥
na putramaraṇaṁ kecid drakṣyanti puruṣāḥ kvacit|
nāryaścāvidhavā nityaṁ bhaviṣyanti pativratāḥ||91||

न चाग्निजं भयं किञ्चित्‌ नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः।
न वातजं भयं किञ्चित्‌ नापि ज्वरकृतं तथा॥९२॥
na cāgnijaṁ bhayaṁ kiñcit nāpsu majjanti jantavaḥ|
na vātajaṁ bhayaṁ kiñcit nāpi jvarakṛtaṁ tathā||92||

न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा।
नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च॥९३॥
na cāpi kṣudbhayaṁ tatra na taskarabhayaṁ tathā|
nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca||93||

नित्यं प्रमुदितास्सर्वे यथा कृतयुगे तथा।
अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः॥९४॥
nityaṁ pramuditāssarve yathā kṛtayuge tathā|
aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ||94||

गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम्।
असङ्ख्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः॥९५॥
gavāṁ koṭyayutaṁ dattvā vidvadbhyo vidhipūrvakam|
asaṅkhyeyaṁ dhanaṁ dattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ||95||

राजवंशान्‌ शतगुणान्‌ स्थापयिष्यति राघवः।
चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्‌ स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति॥९६॥
rājavaṁśān śataguṇān sthāpayiṣyati rāghavaḥ|
cāturvarṇyaṁ ca loke’smin sve sve dharme niyokṣyati||96||

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति॥९७॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca|
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṁ gamiṣyati||97||

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्।
यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥९८॥
idaṁ pavitraṁ pāpaghnaṁ puṇyaṁ vedaiśca sammitam|
yaḥ paṭhedrāmacaritaṁ sarvapāpaiḥ pramucyate||98||

एतदाख्यानमायुष्यं पठन्‌ रामायणं नरः।
सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते॥९९॥
etadākhyānamāyuṣyaṁ paṭhan rāmāyaṇaṁ naraḥ|
saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate||99||

पठन्‌ द्विजो वागृषभत्वमीयात्
स्यात्‌ क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात्।
वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयात्
जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्॥१००॥
paṭhan dvijo vāgṛṣabhatvamīyāt
syāt kṣatriyo bhūmipatitvamīyāt|
vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt
janaśca śūdro’pi mahattvamīyāt||100||

॥इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्गः॥।
||iti śrīmadvālmīkirāmāyaṇe ādikāvye bālakāṇḍe prathamaḥ sargaḥ|||